Sekcja Rolnictwa "Siewca" - Konferencja 2001

Roman Andrzej Śniady

Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin

Akademia Rolnicza we Wrocławiu

ul.Norwida 25, 50-375 Wrocław

e-mail: sniady@ozi.ar.wroc.pl

Słowa kluczowe: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Ustawa o rolnictwie ekologicznym, rozporządzenia

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r.

Art. 5.

Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju.

Art. 74

Władze publiczne prowadzą politykę zapewniającą bezpieczeństwo ekologiczne współczesnemu i przyszłym pokoleniom.
Ochrona środowiska jest obowiązkiem władz publicznych.
Każdy ma prawo do informacji o stanie i ochronie środowiska.
Władze publiczne wspierają działania obywateli na rzecz ochrony i poprawy stanu środowiska.

Art. 76

Władze publiczne chronią konsumentów, użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.

Art. 86

Każdy jest obowiązany do dbałości o stan środowiska i ponosi odpowiedzialność za spowodowane przez siebie jego pogorszenie. Zasady tej odpowiedzialności określa ustawa.

----------------------------

Przepisy prawne, które obowiązują w rolnictwie ekologicznym w Polsce

I. Rozporządzenie ministra rolnictwa i gospodarki żywnościowej z dnia 15 lipca 1994 r. w sprawie znakowania środków spożywczych, używek i substancji dodatkowych dozwolonych, przeznaczonych do obrotu (Dz. U. Nr 86, poz. 402 z dnia 5 sierpnia 1994 r. wraz ze zmianami Dz. U. Nr 92, poz. 461 z dnia 4 sierpnia 1995 r.; Dz. U. Nr 22, poz. 204 z dnia 19 marca 1999). Rozporządzenie w § 2 pkt 2 stwierdza, że środek spożywczy w opakowaniu jednostkowym, którego największa powierzchnia nie przekracza 10cm2, znakuje się podając następujące informacje: nazwę, nazwę i adres producenta, datę minimalnej trwałości lub termin przydatności do spożycia, zawartość netto lub liczbę sztuk, zawartość tłuszczu w wypadku wyrobów mlecznych. W §3 pkt 1 między innymi czytamy, że znakowanie środka spożywczego nie powinno: wprowadzać w błąd konsumenta tekstem lub rysunkiem w zakresie istoty środka spożywczego, rodzaju, właściwości, składu, ilości, pochodzenia lub metod produkcji; zawierać takich określeń, jak „zdrowy”, „bezpieczny”; przypisywać środkowi spożywczemu właściwości zapobiegania lub leczenia chorób lub powoływać się na takie właściwości; sugerować, że środek spożywczy posiada specjalne właściwości, które w rzeczywistości posiadają wszystkie podobne środki spożywcze. Punkt drugi paragrafu trzeciego mówi natomiast, że znakowanie środka spożywczego może zawierać inne określenia, np. „wyprodukowano metodami ekologicznymi”, „wyprodukowano metodami integrowanymi”, pod warunkiem posiadania atestu potwierdzającego sposób produkcji.

II. Rozporządzenie ministra rolnictwa i rozwoju wsi z dnia 19 kwietnia 2000 r. w sprawie wysokości stawek dotacji przedmiotowych dla podmiotów wykonujących zadania na rzecz rolnictwa oraz szczegółowych zasad i trybu ich udzielania oraz rozliczania tych dotacji w 2000 r. (Dz. U. Nr 35, poz. 401, z dnia 28 kwietnia 2000 r.). W Rozdziale dziewiątym o dotacjach na dofinansowanie prac w zakresie ochrony roślin uprawnych i produkcji rolnej metodami ekologicznymi oraz zasady i tryb ich udzielania w paragrafie 49 Rozporządzenie mówi, że podmiotom, które prowadzą pod kontrolą przestawianie gospodarstwa na produkcję metodami ekologicznymi lub produkcję zgodnie z kryteriami rolnictwa ekologicznego potwierdzone ważnym zaświadczeniem lub certyfikatem wydanym przez uprawnioną jednostkę do wydawania zaświadczeń i kontroli, może być udzielona dotacja do 1 ha uprawy ekologicznej według stawek określonych w załączniku nr 17 oraz na dofinansowanie kosztów usługi kontroli w wysokości określonej w załączniku nr 18. Dotacja do 1 ha może być udzielona w wysokości stawek określonych w załączniku nr 17, jednak tylko za każdy hektar uprawy ekologicznej w gospodarstwie do 100 ha upraw ekologicznych. Dla gospodarstw większych o powierzchni od 100 do 300 ha upraw ekologicznych stawki dotacji zostały obniżone o 50%. Począwszy od 1 stycznia 2000 roku dotacje są wypłacane przez Stację Chemiczno-Rolniczą na wniosek podmiotu (do końca III kwartału), potwierdzony przez uprawnioną jednostkę. Wniosek powinien zawierać numer zaświadczenia gospodarstwa ekologicznego, rodzaj i wielkość powierzchni kontrolowanych upraw ekologicznych oraz datę kontroli przeprowadzonej w gospodarstwie przez jednostkę kontrolną. Stacja Chemiczno-Rolnicza otrzymuje środki na wypłatę dotacji od ministra właściwego do spraw rolnictwa.

Załącznik nr 17

Wysokość stawek dotacji do 1 ha uprawy ekologicznej dla gospodarstw podejmujących produkcję i produkujących metodami ekologicznymi

Stawka dotacji do 1 ha w złotych

L.p.	Rodzaj uprawy	Dla gospodarstw będących w kontrolowanym okresie - w roku poprzedzającym uzyskanie atestu	Dla kontrolowanych gospodarstw posiadających atest
1	Uprawy warzywne	600	450
2	Uprawy rolnicze	450	360
3	Uprawy sadownicze	660	540
4	Plantacje jagodowe	690	600
5	Łąki, pastwiska	150	120

Załącznik nr 18

Wysokość stawek dotacji na dofinansowanie kosztów kontroli gospodarstw na zgodność sposobów produkcji z kryteriami rolnictwa ekologicznego

L.p.	Powierzchnia gospodarstwa	Stawka w złotych na 1 gospodarstwo
1	do 5 ha użytków rolnych	300
2	powyżej 5 ha do 10 ha użytków rolnych	350
3	powyżej 10 ha do 20 ha użytków rolnych	400
4	powyżej 20 ha do 50 ha użytków rolnych	450
5	powyżej 50 ha do 100 ha użytków rolnych	500
5	powyżej 100 ha użytków rolnych	600

Ustawa o rolnictwie ekologicznym wraz z projektem rozporządzenia wykonawczego

W 1998 roku Ministerstwo Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej przy wsparciu Zespołu d/s Rolnictwa Ekologicznego rozpoczęło prace nad projektem ustawy o rolnictwie ekologicznym oraz projektem rozporządzeń wykonawczych.

Prace nad projektami zakończono w marcu 1999r. i po przeprowadzeniu wymaganych konsultacji z ministerstwami, instytucjami, organizacjami związkowymi i pozarządowymi, tekst projektu ustawy został w lutym 2000 roku pozytywnie zaopiniowany przez Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów. Rządowy projekt ustawy o rolnictwie ekologicznym wraz z projektem rozporządzeń wykonawczych (druk nr 1894) wpłynął do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 28 kwietnia 2000 roku. Projekty zawierają przepisy dostosowujące polskie prawodawstwo do prawa Unii Europejskiej.

W dniu 8 maja projekt został skierowany do I czytania, które odbyło się 9 czerwca w czwartym dniu osiemdziesiątego posiedzenia Sejmu. Ustawę skierowano do Komisji Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa oraz Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Dziesiątego stycznia 2001 roku w pierwszym dniu 97 posiedzenia Sejmu odbyło się II czytanie rządowego projektu ustawy o rolnictwie ekologicznym, a 01.02.2001 roku w drugim dniu 99 posiedzenia Sejmu RP III czytanie i uchwalenie ustawy. W czasie głosowania za uchwaleniem ustawy było 413 głosów, 2 przeciw i 7 wstrzymało się. Ustawę w tym dniu przekazano Prezydentowi i Marszałkowi Senatu.

Wyniki głosowania nr 21 – posiedzenie 99

dnia 01/02/2001 godz.9.48

Głosowało – 422 Za – 413 Wstrzymało się – 7 Nie głosowało – 38

Klub/Koło	Liczność	Głosowało	Za	Przeciw	Wstrzymało	Nie głosowało
AWS	178	166	164	1	1	12
SLD	161	149	147	1	1	12
UW	55	47	47	0	0	8
PSL	26	22	21	0	1	4
niez.	23	23	22	0	1	0
KdP	7	7	7	0	0	0
PP	6	5	2	0	3	1
ROP-PC	4	3	3	0	0	1

USTAWA

z dnia 1 lutego 2001 r.

o rolnictwie ekologicznym

Rozdział 1

Przepisy ogólne

Art. 1.

Ustawa reguluje:

warunki prowadzenia produkcji rolnej i przetwórstwa rolno-spożywczego metodami ekologicznymi oraz system kontroli i certyfikacji tej produkcji i tego przetwórstwa,
obrót produktami rolnictwa ekologicznego oraz ich znakowanie.

Art. 2.

Użyte w ustawie określenia oznaczają:

ekologiczne gospodarstwo rolne - gospodarstwo rolne, w którym produkcja rolna prowadzona jest metodami ekologicznymi,
producent - osobę fizyczną lub osobę prawną produkującą, przetwarzającą lub wprowadzającą do obrotu produkty rolnictwa ekologicznego,
produkt rolnictwa ekologicznego - płody rolne nieprzetworzone oraz produkty z nich powstałe, w tym także zwierzęta oraz produkty i przetwory pochodzenia zwierzęcego, które zostały wyprodukowane metodami ekologicznymi,
produkcja prowadzona metodami ekologicznymi - sposób uzyskania produktu rolnictwa ekologicznego, w którym zastosowano w możliwie największym stopniu naturalne metody produkcji, nienaruszające równowagi przyrodniczej,
jednostka certyfikująca - jednostkę organizacyjną, akredytowaną wkrajowej jednostce do spraw akredytacji w zakresie prowadzenia certyfikacji zgodności w rolnictwie ekologicznym zgodnie z wymogami normy PN-EN 45011 Wymagania ogólne dotyczące działania jednostek prowadzących systemy certyfikacji wyrobów.

Rozdział 2

Warunki prowadzenia produkcji i przetwórstwa metodami ekologicznymi

Art. 3.

Produkcja rolna w ekologicznym gospodarstwie rolnym jest prowadzona zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, aktywizuje przyrodnicze mechanizmy produkcji rolnej poprzez stosowanie naturalnych środków produkcji oraz zapewnia trwałą żyzność gleby, zdrowotność roślin i zwierząt. W szczególności produkcja ta polega na stosowaniu:

płodozmianu i innych naturalnych metod utrzymywania lub podwyższania biologicznej aktywności i żyzności gleby,
nawozów organicznych, środków ochrony roślin i środków żywienia zwierząt uzyskiwanych inaczej niż w drodze przemysłowej syntezy chemicznej,
materiału siewnego oraz rozmnożeniowego otrzymywanego z roślin, które co najmniej przez jedno pokolenie, a w przypadku roślin wieloletnich co najmniej przez dwa sezony wegetacyjne były uprawiane z zachowaniem warunków, o których mowa w pkt 1 i 2,
doboru gatunków i odmian roślin oraz gatunków i ras zwierząt, uwzględniającego ich naturalną odporność na choroby; w szczególności wykorzystującego populacje i rasy miejscowe.

Art. 4.

Zwierzęta utrzymywane w ekologicznym gospodarstwie rolnym mogą pochodzić tylko z ekologicznych gospodarstw rolnych.
Przy powiększaniu stada zwierząt do 10% klaczy i krów oraz do 20% owiec, kóz i loch może pochodzić spoza ekologicznego gospodarstwa rolnego.
Dopuszcza się, aby samce pochodziły spoza ekologicznego gospodarstwa rolnego.
W rozrodzie zwierząt zabrania się używania zarodków.

Art. 5.

Ekologiczne gospodarstwo rolne spełnia następujące warunki:
1. znajduje się na terenie, na którym nie występują przekroczenia dopuszczalnych stężeń szkodliwych substancji zanieczyszczających powietrze, glebę i wodę,
2. w całości gospodarstwa prowadzi się produkcję metodami ekologicznymi.
Dopuszcza się prowadzenie produkcji metodami ekologicznymi w części gospodarstwa rolnego, jeżeli grunty, obiekty produkcyjne oraz magazyny niezbędne do tej produkcji stanowią odrębną całość, a w obu częściach gospodarstwa nie uprawia się takich samych odmian roślin oraz nie prowadzi chowu lub hodowli takich samych gatunków zwierząt.

Art. 6.

Pasiekę umiejscawia się na terenie, który spełnia wymogi określone w art. 5 ust. 1 pkt 1, a w promieniu co najmniej 3 km od pasieki produkcja jest prowadzona metodami ekologicznymi lub znajdują się tereny, o których mowa w art. 10.
Pasieki tworzy się z rojów, które przez okres co najmniej jednego roku były utrzymywane w pasiekach, o których mowa w ust. 1.
Przy powiększaniu lub odnowie pasiek dopuszcza się wykorzystanie rocznie do 10% liczby królowych i rojów niepochodzących z pasiek, o których mowa w ust.1, pod warunkiem, że zostaną one umieszczone w ulach z woskiem pochodzącym z pasiek prowadzonych metodami ekologicznymi.
Pszczołom zapewnia się dostęp do roślin miodo- i pyłkodajnych i czystej wody w ilościach zaspokajających potrzeby pasieki.
Dokarmianie sztuczne pszczół możliwe jest tylko w sytuacji zagrożenia przetrwania rodzin pszczelich. Dopuszcza się wówczas stosowanie:
1. miodu wyprodukowanego metodami ekologicznymi,
2. melasy, cukru - pochodzących z produkcji metodami ekologicznymi.
Dokarmianie sztuczne może mieć miejsce wyłącznie pomiędzy ostatnim zbiorem miodu i na 15 dni przed rozpoczęciem następnego okresu wystąpienia nektarowania roślin.

Art. 7.

W razie wystąpienia szkodliwych bezpośrednich oddziaływań na grunty rolne gospodarstwa ekologicznego grunty te, na wniosek upoważnionej jednostki certyfikującej, należy odizolować od tych oddziaływań przez zastosowanie barier fizycznych, w szczególności w postaci zadrzewień śródpolnych lub żywopłotów.

Art. 8.

W ekologicznym gospodarstwie rolnym lub w jego części, w której prowadzi się produkcję metodami ekologicznymi:
1. mogą być przechowywane tylko nawozy, środki ochrony roślin, środki żywienia i leczenia zwierząt oraz materiał siewny dopuszczone do stosowania w rolnictwie ekologicznym,
2. należy prowadzić działania mające na celu zrównoważenie produkcji roślinnej i zwierzęcej,
3. liczba zwierząt nie powinna wpływać niekorzystnie na środowisko naturalne, przyjmując, że w wyprodukowanym przez nie, w ciągu roku, nawozie ilość azotu przypadającego na 1 ha nie przekroczy 170 kg,
4. zapewnia się dobór gatunków roślin uprawnych, który gwarantuje samowystarczalność w zakresie środków żywienia zwierząt,
5. żywienie zwierząt roślinożernych opiera się na jak największym wykorzystaniu pastwisk, a co najmniej 60% suchej masy dziennej porcji żywieniowej obejmuje pokarm z wypasu, pasze świeże, suszone lub kiszonki,
6. zwierzęta po urodzeniu należy karmić mlekiem matki; okres karmienia cieląt powinien wynosić co najmniej 3 miesiące, owiec i kóz 45 dni, a trzody 40 dni,
7. w żywieniu drobiu udział zbóż powinien wynosić co najmniej 65%.
Jeżeli spełnienie wymogu samowystarczalności, o którym mowa w ust. 1 pkt 4, jest niemożliwe, za zgodą upoważnionej jednostki certyfikującej, można stosować środki żywienia zwierząt pochodzące z zewnątrz w ilości do 10% suchej masy dawki rocznej dla gatunków roślinożernych i 20% dla pozostałych gatunków.
W sytuacjach, gdy spełnienie wymogu samowystarczalności jest niemożliwe w wyniku oddziaływania sił przyrody, dopuszczalne jest, po uzyskaniu zgody upoważnionej jednostki certyfikującej, stosowanie pasz pochodzących z zewnątrz.
Wydając zgodę, o której mowa w ust. 3, upoważniona jednostka certyfikująca, określa dopuszczalną ilość pasz pochodzących z zewnątrz oraz okres ich stosowania.

Art. 9.

W prowadzeniu produkcji zwierzęcej metodami ekologicznymi zabronione jest profilaktyczne stosowanie leków weterynaryjnych.
Dopuszcza się:
1. zastosowanie leków weterynaryjnych w razie konieczności ratowania życia zwierzęcia lub ulżenia w cierpieniu; okres karencji zastosowany dla pozyskiwanych surowców zwierzęcych jest w tym przypadku dwukrotnie dłuższy niż podany przez producenta leku, a zwierzęta tak leczone znakuje się odpowiednio,
2. stosowanie profilaktyczne i lecznicze środków leczniczych pochodzenia ziołowego i preparatów homeopatycznych,
3. stosowanie kwasu mrówkowego, kwasu mlekowego i kwasu octowego oraz olejku mentolowego, tymolowego, eukaliptusowego lub kamforowego w przypadku zakażenia pszczół Varroa jacobsoni.
Zwierzętom zapewnia się, stosownie do wymogów gatunku, odpowiednią powierzchnię do przebywania w pomieszczeniach budynków inwentarskich oraz dostęp do wybiegów i pastwisk.
Co najmniej na połowie powierzchni podłogi w budynkach inwentarskich powinna znajdować się ściółka z zapewnionymi miejscami do leżenia.
Tucz prowadzi się z zapewnieniem dostępu do otwartej przestrzeni; tucz w ostatniej fazie może odbywać się w pomieszczeniach, z tym że faza ta nie powinna trwać dłużej niż 1/5 okresu życia zwierzęcia.
Zabronione jest prowadzenie tuczu w boksach lub klatkach oraz usuwanie rogów, zębów, kształtowanie dziobów i stosowanie innych metod narażających zwierzęta na nieuzasadnione cierpienie. Czynności te, za zgodą upoważnionej jednostki certyfikującej, mogą być wykonane wyłącznie dla poprawy zdrowia zwierząt lub ze względów sanitarnych.
Dopuszcza się przeprowadzanie zabiegów kastracyjnych w przypadkach uzasadnionych względami chowu danego gatunku.
Zabronione jest wymuszone karmienie zwierząt podczas tuczu.

Art. 10.

Dziko rosnące rośliny lub ich części mogą być uznane za produkty rolnictwa ekologicznego, jeżeli zostały pozyskane z terenów spełniających wymogi określone w art. 5 ust. 1 pkt 1, na których nie stosowano przez ostatnie 3 lata nawozów lub środków ochrony roślin innych niż dopuszczone do stosowania w rolnictwie ekologicznym.

Art. 11.

W przetwórstwie produktów rolnictwa ekologicznego stosuje się tylko takie substancje dodatkowe oraz inne składniki wspomagające i składniki pochodzenia rolniczego wytworzone metodami innymi niż ekologiczne, które w możliwie najmniejszym stopniu wpływają na zmianę pierwotnych właściwości przetwarzanych produktów.
Substancje dodatkowe oraz inne składniki niespełniające wymogów, o których mowa w ust. 1, nie mogą być przechowywane na terenie przetwórni.
Przetwórstwo produktów rolnictwa ekologicznego może być prowadzone tylko w przetwórniach przeznaczonych wyłącznie do tego celu.
Dopuszcza się prowadzenie okresowego przetwórstwa, o którym mowa w ust. 3, w przetwórniach spożywczych nieprzeznaczonych do tego celu pod warunkiem, że linia produkcyjna została okresowo przeznaczona do przetwarzania produktów rolnictwa ekologicznego i jest zapewnione oddzielenie tych produktów od innych produktów i surowców rolnych.

Art. 12.

W produkcji metodami ekologicznymi zabrania się:

stosowania hormonów i dodatków syntetycznych,
prowadzenia rafinacji metodami chemicznymi,
konserwowania surowców i ich przetworów przy użyciu napromieniania i fal elektromagnetycznych,
wykorzystywania roślin, zwierząt i mikroorganizmów oraz ich części i produktów je zawierających uzyskiwanych w wyniku zastosowania inżynierii genetycznej.

Art. 13.

Producent prowadzi wykaz środków używanych do wytwarzania produktów rolnictwa ekologicznego oraz środków leczenia zwierząt, z podaniem źródła ich pochodzenia.
Wykazy należy przechowywać przez okres 3 lat.

Art. 14.

Minister właściwy do spraw rolnictwa oraz minister właściwy do spraw rynków rolnych określą, w drodze rozporządzenia, szczegółowe warunki wytwarzania produktów rolnictwa ekologicznego, w tym wykaz dopuszczonych do stosowania nawozów, środków ochrony roślin i żywienia zwierząt, środków do czyszczenia zwierząt oraz czyszczenia i dezynfekcji pomieszczeń inwentarskich, biorąc pod uwagę wymogi związane z ochroną środowiska i różnorodności biologicznej oraz z przestrzeganiem zasad agrotechniki nienaruszającej równowagi przyrodniczej.
Minister właściwy do spraw rolnictwa oraz minister właściwy do spraw rynków rolnych w porozumieniu:
1. z ministrem właściwym do spraw zdrowia określą, w drodze rozporządzenia, wykaz substancji dodatkowych, innych składników wspomagających i składników pochodzenia rolniczego wytworzonych metodami innymi niż ekologiczne dopuszczonych do stosowania przy przetwarzaniu produktów rolnictwa ekologicznego, biorąc pod uwagę dążenie do jak najmniejszych zmian fizycznych, chemicznych i biologicznych tych produktów,
2. z ministrem właściwym do spraw środowiska określą, w drodze rozporządzenia, dopuszczalne stężenia metali ciężkich zanieczyszczających glebę, dla terenów, o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt 1, biorąc pod uwagę wpływ szkodliwych czynników na jakość żywności.

Art. 15.

Producentowi wytwarzającemu produkty rolnictwa ekologicznego lub realizującemu program przestawiania gospodarstwa rolnego na produkcję metodami ekologicznymi przysługuje dotacja przedmiotowa na podstawie art. 72 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o finansach publicznych (Dz.U. Nr 155, poz. 1014, z 1999 r. Nr 38, poz. 360, Nr 49, poz. 485, Nr 70, poz. 778 i Nr 110, poz. 1255 oraz z 2000 r. Nr 6, poz. 69, Nr 12, poz. 136, Nr 48, poz. 550, Nr 95, poz. 1041, Nr 119, poz. 1251 i Nr 122, poz. 1315).

Rozdział 3

Kontrola i certyfikacja

Art. 16.

Płody rolne nieprzetworzone oraz produkty z nich powstałe, w tym także zwierzęta oraz produkty i przetwory pochodzenia zwierzęcego, wprowadza się do obrotu jako produkty rolnictwa ekologicznego, jeżeli zostały wyprodukowane lub przetworzone metodami ekologicznymi, co potwierdza certyfikat zgodności.
Obowiązek uzyskania certyfikatu zgodności nie dotyczy produktów rolnictwa ekologicznego, które były objęte systemem kontroli w państwach Unii Europejskiej i zostały oznakowane w sposób określony w załączniku do ustawy.
Certyfikaty zgodności są wydawane tylko przez upoważnione jednostki certyfikujące.
Upoważnienia do przeprowadzania kontroli, wydawania i cofania certyfikatów zgodności udziela, na wniosek zainteresowanej jednostki certyfikującej, w drodze decyzji administracyjnej:
1. minister właściwy do spraw rolnictwa - w zakresie produkcji rolnej oraz pozyskiwania dziko rosnących roślin lub ich części,
2. minister właściwy do spraw rynków rolnych - w zakresie przetwórstwa produktów rolnictwa ekologicznego.
Jednostka certyfikująca może zostać upoważniona do przeprowadzania kontroli, wydawania i cofania certyfikatów zgodności, jeżeli:
1. posiada plan kontroli obejmujący szczegółowy opis działań kontrolnych i procedur rozpatrywania zastrzeżeń do ustaleń dokonanych w toku kontroli,
2. zatrudnia wykwalifikowanych pracowników posiadających praktykę w zakresie produkcji metodami ekologicznymi,
3. zapewnia obiektywne i rzetelne warunki przeprowadzania kontroli u producentów.
Upoważniona jednostka certyfikująca jest zobowiązana do nieujawniania informacji i danych uzyskanych w trakcie działalności kontrolnej osobom innym niż kontrolowane lub podmioty uprawnione na podstawie odrębnych przepisów.
Minister właściwy do spraw rolnictwa oraz minister właściwy do spraw rynków rolnych prowadzą rejestr upoważnionych jednostek certyfikujących, który zawiera w szczególności:
1. nazwę jednostki i jej siedzibę,
2. zakres upoważnienia,
3. numer identyfikacyjny nadany w upoważnieniu jednostce certyfikującej.
Rejestr upoważnionych jednostek certyfikujących publikowany jest w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej Monitor Polski.

Art. 17.

Producent zamierzający prowadzić ekologiczne gospodarstwo rolne występuje do upoważnionej jednostki certyfikującej z pisemnym zgłoszeniem, do którego dołącza:
1. oświadczenie, że produkcja w gospodarstwie rolnym będzie prowadzona metodami ekologicznymi,
2. informację o rodzaju i ilości produktów, które mają być produkowane metodami ekologicznymi,
3. opis gospodarstwa z zaznaczeniem położenia gruntów, obiektów i urządzeń produkcyjnych,
4. wypis z ewidencji gruntów i budynków dotyczący gospodarstwa rolnego,
5. zaświadczenie o nieprzekroczeniu na terenie gospodarstwa rolnego dopuszczalnych stężeń szkodliwych substancji zanieczyszczających wydane przez:
  - a) właściwy terytorialnie organ Inspekcji Ochrony Środowiska w zakresie stopnia zanieczyszczenia powietrza i wody,
  - b) stację chemiczno-rolniczą w zakresie stopnia zanieczyszczenia gleby metalami ciężkimi,
6. opis działań niezbędnych do wykonania w okresie przestawiania gospodarstwa rolnego na produkcję prowadzoną metodami ekologicznymi.
Dokumenty, o których mowa w ust. 1 pkt 3 i 6, sporządza się przy udziale upoważnionej jednostki certyfikującej, która wykonuje te zadania nieodpłatnie.

Art. 18.

Przestawianie gospodarstwa rolnego na produkcję metodami ekologicznymi według ustalonego programu jest realizowane co najmniej przez 2 lata; w przypadku użytków zielonych okres ten może zostać, za zgodą upoważnionej jednostki certyfikującej, skrócony do roku pod warunkiem, że nie stosowano na nich w ciągu ostatnich 3 lat środków ochrony roślin i nawozów niedozwolonych w rolnictwie ekologicznym.
Okres przestawiania chowu zwierząt na produkcję metodami ekologicznymi wynosi co najmniej, w przypadku:
1. produkcji na mięso bydła i koni - 12 miesięcy,
2. produkcji na mięso trzody, owiec, kóz - 6 miesięcy,
3. pozyskiwania mleka - 6 miesięcy,
4. drobiu rzeźnego - 10 tygodni,
5. kur niosek - 6 tygodni.
W okresie, o którym mowa w ust. 1 i 2, gospodarstwo rolne podlega, co najmniej raz w roku, w terminie uzgodnionym z posiadaczem gospodarstwa, kontroli przez upoważnioną jednostkę certyfikującą w zakresie realizacji programu przestawiania gospodarstwa na prowadzenie produkcji metodami ekologicznymi.
Upoważniona jednostka certyfikująca w okresie przestawiania może przeprowadzić doraźne nieodpłatne kontrole w zakresie, o którym mowa w ust. 3, bez uprzedniego powiadamiania posiadacza gospodarstwa rolnego.

Art. 19.

Certyfikat zgodności może być wydany po przeprowadzeniu kontroli u zainteresowanego producenta przez wyznaczonych pracowników upoważnionej jednostki certyfikującej.
Upoważniona jednostka certyfikująca przed przeprowadzeniem kontroli obowiązana jest poinformować producenta o planie kontroli.
Z przeprowadzonej kontroli sporządza się protokół, który podpisuje producent lub osoba przez niego upoważniona oraz osoby kontrolujące.
Pozytywne wyniki kontroli zawarte w protokole stanowią podstawę do wydania przez upoważnioną jednostkę certyfikującą certyfikatu zgodności.
W razie odmowy podpisania protokołu przez producenta lub upoważnioną przez niego osobę producent może, w terminie 7 dni od dnia odmowy podpisania protokołu, zgłosić na piśmie zastrzeżenia do ustaleń w nim zawartych do upoważnionej jednostki certyfikującej.
Upoważniona jednostka certyfikująca rozpatruje zastrzeżenia do ustaleń zawartych w protokole w terminie 14 dni od ich zgłoszenia i ustosunkowuje się do nich na piśmie.

Art. 20.

Upoważniona jednostka certyfikująca w uzasadnionych przypadkach może, bez uprzedniego zawiadomienia, przeprowadzać u producentów doraźne kontrole zgodności prowadzonej produkcji lub przetwórstwa z wydanym certyfikatem zgodności i pobierać próbki produktów rolnictwa ekologicznego.
W razie stwierdzenia w toku kontroli, że producent narusza przepisy ustawy lub utrudnia prowadzenie kontroli, upoważniona jednostka certyfikująca może cofnąć wydany wcześniej certyfikat zgodności.
O cofnięciu certyfikatu zgodności upoważniona jednostka certyfikująca zawiadamia Głównego Inspektora Skupu i Przetwórstwa Artykułów Rolnych w terminie 7 dni od dnia cofnięcia.

Art. 21.

W celu uzyskania certyfikatu zgodności zainteresowany producent występuje do upoważnionej jednostki certyfikującej z pisemnym wnioskiem zawierającym:
1. informację o zakresie i rodzaju prowadzonej działalności dotyczącej produktów rolnictwa ekologicznego,
2. zgodę na przeprowadzanie przez jednostkę certyfikującą odpłatnej kontroli według planu kontroli, o którym mowa w art. 16 ust. 5 pkt 1.2. Producent, który zamierza wprowadzić do obrotu dziko rosnące rośliny i ich części jako produkty rolnictwa ekologicznego, do wniosku, o którym mowa w ust. 1, obowiązany jest dołączyć oświadczenie właściciela terenu, z którego będą pozyskiwane te rośliny i ich części, potwierdzające, że przez ostatnie 3 lata na tym terenie nie stosowano nawozów i środków ochrony roślin niedozwolonych w produkcji metodami ekologicznymi.
Producent, który zamierza wprowadzić do obrotu produkty rolnictwa ekologicznego pochodzące z zagranicy, do wniosku, o którym mowa w ust. 1, obowiązany jest dołączyć informację o:
1. pochodzeniu, rodzaju i ilości produktów rolnictwa ekologicznego, które mają być sprowadzone z zagranicy,
2. obiektach, które mają być wykorzystane do ich składowania, konfekcjonowania lub przetwarzania.
Producent, o którym mowa w ust. 3, prowadzi dokumentację dotyczącą rodzaju i ilości wprowadzanych do obrotu produktów rolnictwa ekologicznego oraz składowania, konfekcjonowania i transportu tych produktów.
Przepis ust. 4 stosuje się odpowiednio do producentów prowadzących obrót produktami rolnictwa ekologicznego, o których mowa w art. 24 ust. 5.

Art. 22.

Certyfikat zgodności jest wydawany na okres 12 miesięcy.
Certyfikat zgodności produkcji w danym gospodarstwie rolnym z ekologicznymi metodami produkcji może być wydany dopiero po spełnieniu warunków, o których mowa w art. 18.
Producent posiadający certyfikat zgodności i zamierzający kontynuować działalność w zakresie objętym tym certyfikatem występuje z wnioskiem, o którym mowa w art. 21 ust. 1, nie później niż na 3 miesiące przed upływem terminu ważności posiadanego certyfikatu.
Upoważniona jednostka certyfikująca prowadzi rejestr producentów, którym udzieliła certyfikatów zgodności, zawierający ich nazwiska lub nazwy oraz adresy zamieszkania lub siedzib; rejestr jest jawny.
Dane z rejestru, o których mowa w ust. 4, upoważniona jednostka certyfikująca przekazuje Głównemu Inspektorowi Skupu i Przetwórstwa Artykułów Rolnych w terminie do dnia 31 stycznia według stanu na dzień 31 grudnia roku poprzedniego.

Art. 23.

Nadzór nad działalnością upoważnionych jednostek certyfikujących sprawuje Inspekcja Skupu i Przetwórstwa Artykułów Rolnych.
W razie rażącego naruszenia przez upoważnioną jednostkę certyfikującą zasad oraz przepisów dotyczących kontroli producentów minister, o którym mowa w art. 16 ust. 4, na wniosek Głównego Inspektora Skupu i Przetwórstwa Artykułów Rolnych może cofnąć wydane upoważnienie.
W przypadku cofnięcia jednostce certyfikującej upoważnienia, o którym mowa w art. 16 ust. 4 i 5, uprawnienia do prowadzenia kontroli u producentów oraz do cofania certyfikatów zgodności przejmuje, na czas trwania ważności certyfikatu zgodności, Inspekcja Skupu i Przetwórstwa Artykułów Rolnych.

Rozdział 4

Znakowanie, przechowywanie i przewóz produktów rolnictwa ekologicznego

Art. 24.

Produkty, o których mowa w art. 16 ust. 1, są oznakowane etykietą i wprowadzane do obrotu jako produkty rolnictwa ekologicznego.
Dopuszcza się oznakowanie etykietą i wprowadzanie do obrotu przetworzonych produktów rolnych jako produktów rolnictwa ekologicznego, jeżeli zawierają co najmniej 95% składników wyprodukowanych metodami ekologicznymi lub zawierają co najmniej 70% tych składników, a pozostałe składniki pochodzenia rolniczego są dopuszczone do przetwórstwa prowadzonego metodami ekologicznymi.
Produkty rolne pochodzące z zagranicy są oznakowane etykietą i wprowadzane do obrotu jako produkty rolnictwa ekologicznego, jeżeli zostały wyprodukowane lub przetworzone zgodnie z wymaganiami określonymi w ustawie, co zostało potwierdzone certyfikatem zgodności.
Przepisy ust. 1-3 stosuje się odpowiednio do pozyskiwanych z terenów, o których mowa w art. 10, dziko rosnących roślin lub ich części i wytwarzanych z nich produktów.
Produkty rolnictwa ekologicznego pochodzące z krajów Unii Europejskiej są oznakowane w sposób określony w załączniku do ustawy.

Art. 25.

Oznakowanie produktu rolnictwa ekologicznego, z zastrzeżeniem ust. 3, polega na zamieszczeniu na etykiecie lub opakowaniu tego produktu napisu produkt rolnictwa ekologicznego oraz nazwy producenta, numeru certyfikatu zgodności, nazwy upoważnionej jednostki certyfikującej i jej numeru identyfikacyjnego.
W przypadku produktów rolnictwa ekologicznego sprowadzanych z zagranicy oprócz nazwy producenta podaje się nazwę podmiotu wprowadzającego produkty do obrotu, z tym że na produktach rolnictwa ekologicznego pochodzących z krajów Unii Europejskiej zamieszcza się dodatkowo napis objęte systemem kontroli Unii Europejskiej.
Oznakowanie zwierzęcia pochodzącego z ekologicznego gospodarstwa rolnego, w którym chów lub hodowla zwierząt prowadzone są metodami ekologicznymi, powinno umożliwić identyfikację producenta posiadającego to gospodarstwo.
Etykieta lub opakowanie środka spożywczego, który nie został wyprodukowany lub przetworzony metodami ekologicznymi, nie może zawierać napisów sugerujących, że środek ten jest produktem rolnictwa ekologicznego.

Art. 26.

Oznakowane produkty rolnictwa ekologicznego przeznaczone do obrotu lub dalszego przetwórstwa należy przechowywać oddzielnie od innych produktów rolnych.
Przechowywanie i przewóz produktów rolnictwa ekologicznego odbywa się tylko w zamkniętych opakowaniach lub kontenerach zaopatrzonych w etykiety zawierające:
1. nazwisko lub nazwę oraz adres lub siedzibę producenta,
2. nazwę upoważnionej jednostki certyfikującej, jej numer identyfikacyjny i numer certyfikatu zgodności, z zastrzeżeniem art. 25 ust. 2.
Obowiązek zamknięcia opakowań lub kontenerów w przewozie produktów rolnictwa ekologicznego nie dotyczy przewozu pomiędzy producentami prowadzącymi produkcję lub przetwórstwo tych produktów; dane wymienione w ust. 2 powinny być zawarte w dokumentach dołączonych do przewozu.
Przepisy ust. 2 i 3 nie dotyczą zwierząt.

Rozdział 5

Przepis karny

Art. 27.

Kto:
1. wprowadza do obrotu jako produkty rolnictwa ekologicznego artykuły, które zostały wyprodukowane, wyhodowane, pozyskane lub przetworzone niezgodnie z warunkami wymaganymi w produkcji metodami ekologicznymi,
2. zamieszcza na etykiecie lub opakowaniu środka spożywczego, który nie został wyprodukowany lub przetworzony metodami ekologicznymi, napisy zawierające określenie, że środek ten jest produktem rolnictwa ekologicznego,
3. przechowuje lub przewozi produkty rolnictwa ekologicznego opakowane lub oznakowane niezgodnie z art. 26, - podlega karze grzywny.
W przypadkach określonych w ust. 1 orzekanie następuje w trybie przepisów o postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Rozdział 6

Zmiany w przepisach obowiązujących

Art. 28.

W ustawie z dnia 30 czerwca 1970 r. o Inspekcji Skupu i Przetwórstwa Artykułów Rolnych (Dz.U. z 2000 r. Nr 23, poz. 293, Nr 89, poz. 991, Nr 114, poz. 1191 oraz z 2001 r. Nr 3, poz. 19 i Nr 5, poz. 44) w art. 3 w ust. 1 po pkt 4 dodaje się pkt 5 w brzmieniu:

5) nadzoru nad jednostkami upoważnionymi do prowadzenia kontroli producentów wytwarzających, przetwarzających i wprowadzających do obrotu produkty rolnictwa ekologicznego..

Art. 29.

W ustawie z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska (Dz.U. z 1994 r. Nr 49, poz. 196, z 1995 r. Nr 90, poz. 446, z 1996 r. Nr 106, poz. 496 i Nr 132, poz. 622, z 1997 r. Nr 46, poz. 296, Nr 96, poz. 592, Nr 121, poz. 770 i Nr 133, poz. 885, z 1998 r. Nr 106, poz. 668, z 1999 r. Nr 101, poz. 1178 oraz z 2000 r. Nr 12, poz. 136, Nr 48, poz. 550, Nr 62, poz. 718 i Nr 109, poz. 1157) w art. 88 po pkt 7 dodaje się pkt 7a w brzmieniu:

7a) działania prowadzone w gospodarstwach rolnych produkujących metodami ekologicznymi bezpośrednio oddziałujące na stan gleby, powietrza i wód oraz ochrony i poprawy różnorodności biologicznej..

Art. 30.

W ustawie z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska (Dz.U. Nr 77, poz. 335, z 1996 r. Nr 106, poz. 496, z 1997 r. Nr 121, poz. 770, Nr 133, poz. 885 i Nr 141, poz. 943, z 1998 r. Nr 106, poz. 668 oraz z 2000 r. Nr 12, poz. 136 i Nr 109, poz. 1157) w art. 28 po ust. 2 dodaje się ust. 3 w brzmieniu:

3. Na wniosek producenta zamierzającego prowadzić ekologiczne gospodarstwo rolne właściwy organ Inspekcji Ochrony Środowiska wydaje zaświadczenie informujące, że na terenie, na którym położone jest gospodarstwo rolne, nie nastąpiło przekroczenie dopuszczalnych stężeń szkodliwych substancji zanieczyszczających powietrze i wodę.

Art. 31.

W ustawie z dnia 29 grudnia 1993 r. o utworzeniu Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (Dz.U. z 1994 r. Nr 1, poz. 2, Nr 80, poz. 369 i Nr 98, poz. 473, z 1997 r. Nr 41, poz. 255, Nr 79, poz. 484 i Nr 141, poz. 943, z 1998 r. Nr 106, poz. 668, z 2000 r. Nr 48, poz. 547 i 550 i Nr 88, poz. 983 oraz z 2001 r. Nr 3, poz. 19) wprowadza się następujące zmiany:

w art. 3 w ust. 1 dodaje się pkt 12 w brzmieniu:12) rozwoju rolnictwa ekologicznego i edukacji w zakresie ekologii.;
w art. 6 ust. 3 po wyrazach organizacji społeczno-zawodowych rolników, dodaje się wyrazy stowarzyszeń i producentów rolnictwa ekologicznego,.

Rozdział 7

Przepisy przejściowe i końcowe

Art. 32.

Producenci, którzy w dniu wejścia w życie ustawy wytwarzają produkty rolnictwa ekologicznego i posiadają ważny atest wydany przez jednostki upoważnione przez ministra właściwego do spraw rolnictwa, mogą wprowadzać te produkty do obrotu jako produkty rolnictwa ekologicznego, bez posiadania certyfikatu zgodności, o którym mowa w art. 16, do dnia upływu ważności atestu.
Do okresu przestawiania gospodarstwa rolnego na produkcję metodami ekologicznymi, o którym mowa w art. 18, zalicza się udokumentowany okres przestawiania gospodarstwa rolnego na produkcję metodami ekologicznymi rozpoczęty przed dniem wejścia w życie ustawy.

Art. 33.

Ustawa wchodzi w życie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia, z wyjątkiem art. 3 pkt 3, który wchodzi w życie po upływie 4 lat od dnia ogłoszenia.

Załącznik do ustawy z dnia 1 lutego 2001 r. o rolnictwie ekologicznym

OZNAKOWANIA NA PRODUKTACH ROLNICTWA EKOLOGICZNEGO OBJĘTYCH SYSTEMEM KONTROLI W UNII EUROPEJSKIEJ:

ES: Agricultura Ecológica - Sistema de control CEE
DK: kologisk Jordburg - EF Kontrolordning
D: Ökologische Agrarwirtschaft - EWG-Kontrollsystem lub Biologische Landwirtschaft - EWG-Kontrollsystem
GR: βιολογικη Γεωρια - Συτημα Εεγχου EOK
EN: Organic Farming - EEC Control System
F: Agriculture Biologique - Systčme de contrle CEE
I : Agricoltura Biologica - Regime di controllo CEE
NL: Biologische Landbouw - EEG-controlesysteem
P: Agricultura Biológica - Systema de controlo CEE
FI: Luonnonmukainen maataluostuotanto ETY:n valvontajärjestelmä / Ekologiskt jordbruk EEG-kontrollsystem
S: Ekologiskt jordbruk EEG-kontrollsystem.

Senat uchwałą z dnia 14 lutego 2001 roku w sprawie ustawy o rolnictwie ekologicznym wprowadził do jej tekstu następujace poprawki:

w art. 2 w pkt 5 wyrazy "do spraw akredytacji" zastępuje się wyrazem "akredytującej";
w art. 4 w ust. 1 po wyrazach "gospodarstwie rolnym" dodaje się wyrazy ", z zastrzeżeniem ust. 2 i 3,";
w art. 5 w ust. 1 w pkt 1 wyrazy "znajduje się na terenie, na którym" zastępuje się wyrazami "na jego terenie";
w art. 7 po wyrazach "upoważnionej jednostki certyfikującej" dodaje się wyrazy ", o której mowa w art. 16 ust. 3 i 4, zwanej dalej "upoważnioną jednostką certyfikującą"";
w art. 13 w ust. 2 po wyrazach "3 lat" dodaje się wyrazy "od dnia użycia środków, o których mowa w ust. 1";
w art. 15 po wyrazie "wytwarzającemu" dodaje się wyrazy "w ekologicznym gospodarstwie rolnym";
w art. 16 w ust. 8 po wyrazach "jednostek certyfikujących" dodaje się wyrazy "w zakresie certyfikacji zgodności produktów rolnictwa ekologicznego oraz zmian w tym rejestrze";
w art. 17 w ust. 1 w pkt 6 wyraz "opis" zastępuje się wyrazem "program";
w art. 27 w ust. 1 w pkt 2 wyrazy "zawierające określenie" zastępuje się wyrazem "sugerujące";
w art. 27 w ust. 2 wyrazy "W przypadkach określonych w ust. 1 orzekanie" zastępuje się wyrazami "Orzekanie w sprawach określonych w ust. 1";
art. 33 otrzymuje brzmienie:

"Art. 33. Ustawa wchodzi w życie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia, z wyjątkiem:

art. 3 pkt 3, który wchodzi w życie po upływie 4 lat od dnia ogłoszenia,
art. 16 ust. 2, który wchodzi w życie w dniu uznania przez właściwy organ Unii Europejskiej krajowego systemu kontroli za równorzędny z unijnym w zakresie certyfikacji zgodności w rolnictwie ekologicznym.".

Komisje: Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa oraz Rolnictwa i Rozwoju Wsi po rozpatrzeniu uchwały Senatu na posiedzeniu w dniu 28 lutego 2001 roku wniosły do Wysokiego Sejmu o przyjęcie poprawek: 1,2,3,5,6,9,10,11 i odrzucenie poprawek 4, 7 i 8.

Zgodnie z Narodowym Programem Przygotowania do Członkostwa w Unii Europejskiej - 2000 (przyjętym przez Radę Ministrów w dniu 26 kwietnia 2000r), w priorytecie 7.5 pt. 'Ekologiczne Aspekty Rolnictwa' w terminarzu planowanych zmian legislacyjnych przewiduje się, że "Ustawa o rolnictwie ekologicznym" wraz z rozporządzeniami wykonawczymi będą zgodne z Rozporządzeniem Rady EWG 2092/91 w sprawie rolnictwa ekologicznego i znakowania jego produktów i środków spożywczych wraz z przepisami wprowadzającymi zmiany (OJ L 198/91).

Zgodnie natomiast z priorytetem 7.6 NPPC-2000 pt. ’Rozwój Ekologicznej Produkcji Rolnej' "Ustawa o rolnictwie ekologicznym" wraz z rozporządzeniami wykonawczymi muszą być w pełni zgodne z następującymi regulacjami prawnymi Unii Europejskiej:

Rozporządzenie Rady EWG 2092/91 z dnia 24 czerwca 1991r. w sprawie rolnictwa ekologicznego i znakowania jego produktów i środków spożywczych wraz z przepisami wprowadzającymi zmiany (OJ L 198/91),

Rozporządzenie Komisji EWG nr 94/92 z dnia 17 stycznia 1992 r.(OJ L 11/92),

Rozporządzenie Komisji EWG nr 1535/92 z dnia 15 czerwca 1992 r. (OJ L 162/92),

Rozporządzenie Rady EWG nr 2083/92 z dnia 24 lipca 1992 r. (OJ L 208/92),

Rozporządzenie Komisji EWG nr 3457/92 z dnia 30 listopada 1992 r. (OJ L 350/92),

Rozporządzenie Komisji EWG nr 3713/92 z dnia 22 grudnia 1992 r. (OJ L 378/92),

Rozporządzenie Komisji EWG nr 207/93 z dnia 29 stycznia 1993 r (OJ L 25/93),

Rozporządzenie Komisji EWG nr 1593/93 z dnia 24 czerwca 1993 r. (OJ L 153/93),

Rozporządzenie Komisji EWG nr 2608/93 z dnia 23 września 1993 r. (OJ L 239/93),

Rozporządzenie Komisji WE nr 468/94 z dnia 2 marca 1994 r. (OJ L 59/94),

Rozporządzenie Komisji WE nr 688/94 z dnia 28 marca 1994 r. (OJ L 84/94),

Rozporządzenie Rady WE nr 1468/94 z 20 dnia czerwca 1994 r. (OJ L 159/94),

Rozporządzenie Komisji WE nr 2381/94 z dnia 30 września 1994 r. (OJ L 255/94),

Rozporządzenie Komisji WE nr 2580/94 z dnia 24 października 1994 r. (OJ L 273/94),

Rozporządzenie Komisji WE nr 529/95 z dnia 9 marca 1995 r. (OJ L 54/95),

Rozporządzenie Komisji WE nr 1201/95 z dnia 29 maja 1995 r. (OJ L 119/95),

Rozporządzenie Komisji WE nr 1202/95 z dnia 29 maja 1995 r. (OJ L 119/95),

Rozporządzenie Rady WE nr 1935/95 z dnia 22 czerwca 1995 r. (OJ L 186/95),

Rozporządzenie Komisji WE nr 418/96 z dnia 7 marca 1996r. (OJ L 59/96),

Rozporządzenie Komisji WE nr 522/96 z dnia 26 marca 1996 r. (OJ L 77/96),

Rozporządzenie Komisji WE nr 314/97 z dnia 20 lutego 1997r. (OJ L 51/97),

Rozporządzenie Komisji WE nr 345/97 z dnia 26 lutego 1997 r. (OJ L 58/97),

Rozporządzenie Komisji WE nr 1488/97 z dnia 29 lipca 1997 r. (OJ L 202/97),

Rozporządzenie Komisji WE nr 1367/98 z dnia 29 czerwca 1998 r. (OJ L 185/98),

Rozporządzenie Komisji WE nr 1900/98 z dnia 5 września 1998 r. (OJ L 247/98),

Rozporządzenie Rady (WE) 1804/99 z dnia 19 lipca 1999 r. wprowadzające ekologiczne zasady produkcji zwierzęcej (OJ L 222/99).

Piśmiennictwo:

Strona interenetowa: www.sejm.gov.pl
Strona internetowa: www.senat.gov.pl
Śniady, R. (2000). Przepisy prawne w rolnictwie ekologicznym. Materiały na Seminarium nt. „Rolnictwo ekologiczne i perspektywy jego rozwoju na Dolnym Śląsku”. Urząd Marszałkowski Województwa Dolnosląskiego. Regionalne Samorządowe centrum Edukacji Ekologicznej we Wrocławiu.
Śniady, R. (2001). Rozwiązania prawne i praktyczne wdrażanie unijnych przepisów w zakresie rolnictwa w Polsce. Konferencja szkoleniowa pt. „Europejska i polska polityka rolna”. Europejskie Centrum Proekologiczne.
Wrocław. Na stronie internetowej: www.ecp.wroc.pl/konferencja_4html

Rolnictwo ekologiczne – rozumne gospodarowanie (rys historyczny)

Katarzyna Migut

Sekcja Rolnictwa Ekologicznego i Ekoturystyki "SIEWCA"

SKN Ogólnej Uprawy Roli i Roślin przy Katedrze Ogólnej Uprawy Roli i Roślin

Wydział Rolniczy, Akademia Rolnicza we Wrocławiu

ul.Norwida 25 50-375 Wrocław

e-mail: siewca@star.ar.wroc.pl

Słowa kluczowe: metody rolnictwa ekologicznego, metoda biodynamiczna, metoda organiczno-biologiczna Müller-Rusch, metoda organiczna Howard-Balfour, metoda organiczna Rodale, metoda biologiczna Lemaire - Boucher

Wiek XX był wiekiem przełomowym dla rozwoju rolnictwa. Możliwość zwiększenie produkcji rolniczej dzięki zastosowaniu nawozów sztucznych i środków ochrony roślin oraz zastosowania maszyn spowodowało, że zaczęto mniej zwracać uwagę na podstawowe prawa rządzące agrosystemami. Płodozmiany zostały wyparte monokulturami roślin bardziej opłacalnych, zwierzęta były hodowane w warunkach nie odpowiadających ich podstawowym potrzebom, a najważniejszym celem była opłacalność. Na szczęście znaleźli się ludzie, którzy umieli spojrzeć obiektywnie, którzy ciągle pogłębiali swoja wiedzę na temat przyrody i zdawali sobie sprawę , że każda większa ingerencja w naturę przynosi niekorzystne zmiany, które nie są obojętne dla człowieka. Dzięki tym ludziom powstawały różne organizacje, instytuty badawcze, szkoły i wydawnictwa promujące ich poglądy.

Pierwszym człowiekiem, który miał zupełnie inną wizję rolnictwa był dr Rudolf Steiner, austriacki filozof, architekt, malarz, przyrodnik, twórca systemu filozoficzno-religijnego zwanego autropozofią Rolnicy i ogrodnicy, którzy poznali już duchowe podstawy antropozofii, zastanawiali się bowiem, jak wiedzę tą można wykorzystać w praktyce rolniczej. Do Towarzystawa Antropozoficznego należeli hrabia i hrabina von Keyserlingk z Kobierzyc. Właśnie oni wystąpili z prośbą do dr. Rudolfa Steinera o wygłoszenie odczytów w ramach Kursu Rolniczego dla wszystkich - zainteresowanych zastosowaniem antropozofii w rolnictwie - członków Towarzystwa. Rodzina von Keyserlingk zamieszkiwała w Kobierzych w latach 1920-1928. Rudolf Steiner był w 1922 roku już gościem tej rodziny, w czasie gdy miał wykłady we Wrocławiu. Dom rodziny von Keyserlingk był zawsze bardzo gościnny i wielu członków Towarzystwa Antropozoficznego przebywało w nim dłuższy lub krótszy okres. Nazywano go potocznie "pałacem Kobierzyce". Rodzina von Keyserlingk zaprosiła Rudolfa Steinera, żeby zamieszkał w ich domu i tu w dużej jadalni (sala na parterze, której oba okna wychodzą na lewo od podcieni obok środkowego tarasu) wygłosił swoje wykłady.

Dr Rudolf Steiner przedstawił w Kobierzycach osiem wykładów. Program Kursu Rolniczego pt. "Podstawy wiedzy duchowej dla powodzenia w rolnictwie" wyglądał następująco:

7 VI (sobota) Przedmowa i wstęp do Kursu oraz pierwszy wykład pt. Emanzipation des menschlichen und tierischen Lebens von der äußern Welt,
10 VI (wtorek) - drugi wykład pt. Die Kräfte der Erde und des Kosmos,
11 VI (środa) - trzeci wykład pt. Exkurs in die Tätigkeit der Natur: Die Wirkung des Geistes in der Natur,
12 VI (czwartek) - czwarty wykład pt. Kräfte und Substanzen, die in das Geistige hereingehen. Die Düngungsfrage,
13 VI (piątek) - piąty wykład pt. Die richtige Substantiierung des Düngers,
14 VI (sobota) - szósty wykład pt. Das Wesen des Unkrautes, der tierischen Schädlinge und der sogenannten Pflanzenkrankheiten vor dem Forum der Natur,
15 VI (niedziela)- siódmy wykład pt. Die naturintimeren Wechselwirkungen: Das Verhältnis von Feldwirtschaft, Obstwirtschaft und Viehzucht,
16 VI (poniedziałek) - ósmy wykład pt. Das Wesen der Fütterung.

Steiner uznawał gospodarstwa rolne za indywidualne organizmy o maksymalnie zamkniętym obiegu materii. Oznacza to, ze w gospodarstwach używane są jedynie nawozy i pasze własnej produkcji. Założenia te zostały wprowadzone praktycznie i nazwane metoda biodynamiczną. Już przed wojną powstawały związki gospodarcze w wielu krajach, np. Anglii, Szwajcarii, Austrii, we Włoszech i w Polsce. Największe znaczenie uzyskał związek DEMETER powstały w 1954r., który zajmuje się atestowaniem gospodarstw biodynamicznych i zakładów przetwórstwa rolnego w Niemczech i innych krajach.

Druga koncepcja rolnictwa zgodnego ze środowiskiem naturalnym powstała i uzyskała największą akceptacje również w krajach anglosaskich. Jej twórca był szwajcarski działacz chłopski dr Hans Müller. Opowiadał się on za umocnionymi drobnymi gospodarstwami chłopskimi niezależnymi od przemysłu. Teoretyczne podstawy tej koncepcji, zwanej organiczno-biologiczną , stworzył niemiecki lekarz i mikrobiolog dr Hans Peter Rusch. Kładł on szczególny nacisk na właściwe następstwo roślin, stosowanie nawozów zielonych, poplonów osłaniających glebę zimą oraz ograniczenie odwracania roli na rzecz głębokiego spulchniania. Miało to za zadanie uzyskanie maksymalnej żyzności gleby, a w związku z tym uzyskanie wysokich plonów. Obecnie organizacją zajmującą się atestowaniem gospodarstw rolnych, działalnością doradczą , wydawniczą i popularyzacyjną jest założony w 1971r., a przekształcony w związek rolnictwa organiczno-biologicznego BIOLAND.

Do podobnych wniosków o niekorzystnym wpływie rolnictwa konwencjonalnego doszli również naukowcy w innych krajach, m.in. w Anglii. Powstała tam w latach 40-tych metoda organiczna, której twórcami byli Ewa Balfour i Albert Howard. Ich działalność polegała na prowadzeniu wieloletnich badań pod patronatem organizacji założonej przez Ewe Balfour o nazwie Soil Association. Po 1977r. aktywność stowarzyszenia skoncentrowała się na kontroli jakości produkcji rolnictwa organicznego.

Krajem, w którym rozwijało się rolnictwo organiczne były Stany Zjednoczone. Nazwę wprowadził w 1942r. J.I.Rodale. Podobnie jak w poprzednio omówionych metodach chodziło o wyeliminowanie środków chemicznych i stosowanie naturalnych metod uprawy roślin. W odróżnieniu od innych krajów ważną rolę w propagowaniu rolnictwa organicznego odgrywa państwo.

Ostatnia koncepcja rolnictwa nie zagrażającego środowisku naturalnemu powstała we Francji, a jej wynikiem jest wyodrębnienie metody biologicznej. Zakłada ona m.in. podnoszenie żyzności gleby poprzez zastosowanie kompostów z dodatkiem glonów morskich o zwapniałych ścianach komórkowych.

W 1972 roku z inicjatywy Stowarzyszenia Nature et Progrės powołano do życia Międzynarodową Federację Rolnictwa Ekologicznego (IFOAM). Pierwsze „Podstawy Kryteriów Rolnictwa Ekologicznego” zostały opracowane w 1982 roku. Federacja ta w 1992 roku. zrzeszała blisko 500 organizacji z 75 krajów świata, w 2000 r. 750 organizacji ze 107 krajów. Do głównych zadań Federacji należy: wymiana doświadczeń i współpraca pomiędzy grupami członkowskimi, promocja rolnictwa ekologicznego, opracowanie kryteriów rolnictwa ekologicznego oraz koordynacja działań w skali międzynarodowej. Co dwa lata IFOAM organizuje Międzynarodową Konferencję Naukową. W dniach 28-31 sierpnia 2000 roku odbyła się 13 Międzynarodowa Konferencja IFOAM 2000-The World Grows Organic w Bazylei (www.ifoam2000.ch). Za dwa lata odbędzie się Kongres IFOAM-Cultivating Communities w Wiktorii (British Columbia) koło Vancouver w Kanadzie (www.cog.ca/ ifoam2002).

Piśmiennictwo:

Sołtysiak, U. (1993). Rolnictwo ekologiczne - historyczny przegląd metod. [w] Rolnictwo ekologiczne. Od teorii do praktyki. Stowarzyszenie EKOLAND, Stiftung Leben &Umwelt, Warszawa.
Steiner, R. (1999). Geisteswissenschaftliche Grundlagen zum Gedeihen der Landwirtschaft. Landwirtschaftlicher Kurs. Rudolf Steiner Verlag Dornach/Schweiz.
Śniady, R. (1999). Odsłonięcie tablicy pamiątkowej w Kobierzycach z okazji 75 rocznicy przeprowadzenia Kursu Rolniczego pt. "Podstawy wiedzy duchowej dla powodzenia w rolnictwie" w dniach 7-16 czerwca 1924 roku przez dr. Rudolfa Steinera. Artykuł w rękopisie.

Świadomość ekologiczna społeczeństwa a potrzeby doradcze.

Piotr Szady

Zakład Doradztwa Rolniczego, Katedra Ekonomiki i Organizacji Rolnictwa

Akademia Rolnicza we Wrocławiu

e-mail: piotrek@ekonom.ar.wroc.pl

Słowa kluczowe: rolnictwo ekologiczne, doradztwo rolnicze, formy zdobywania wiedzy ekologicznej,

Wstęp

Współczesne rolnictwo przechodzi obecnie okres zmian strukturalnych oraz przystosowania do praw gospodarki wolnorynkowej. Stwarza to zagrożenie funkcjonowania coraz większej liczby gospodarstw rolnych, posiadających słabe zaplecze produkcyjne. Szansą na przetrwanie wielu drobnych gospodarstw rodzinnych, a co za tym idzie zmniejszenie narastającego bezrobocia na wsi oraz podniesienie dochodu w gospodarstwach jest rolnictwo ekologiczne.

Rolnictwo ekologiczne określane również jako: biologiczne, organiczne, lub biodynamiczne, oznacza system gospodarowania o zrównoważonej produkcji roślinnej i zwierzęcej w obrębie gospodarstwa. Jest to system produkcji oparty na środkach pochodzenia biologicznego i mineralnego, nieprzetworzonych technologicznie. Podstawową zasadą jest odrzucenie w procesie produkcji żywności środków chemii rolnej, weterynaryjnej i spożywczej. (Płuciennik D. 1999)

Rolnictwo ekologiczne ma ściśle określone kryteria funkcjonowania gospodarstw ekologicznych, oparte na założeniach IFOAM (Międzynarodowa Organizacja Rolnictwa Ekologicznego), a rozpowszechnianego w naszym kraju przez EKOLAND , LubEko oraz Radzanowskie Towarzystwo Ekologiczne.

W Polsce rozwój rolnictwa ekologicznego jest jednak ograniczony ze względu na wiele czynników. W zakresie rozwoju i promowania rolnictwa ekologicznego duże pole manewru posiadają obecnie Ośrodki Doradztwa Rolniczego, które jako pierwsze mogą dotrzeć do większości gospodarstw rolnych.

Przedmiot, cel i metodyka badań

Przedmiotem badań była społeczność rolnicza oraz funkcjonowanie gospodarstw rolniczych. Za cel postawiono poznanie świadomości rolników na temat produkcji żywności metodami ekologicznymi i płynących z stąd korzyści oraz wykorzystania prowadzonych w tym zakresie szkoleń.

Badania oparto o kwestionariusz wywiadu oraz obserwację połączoną z rozmową bezpośrednią. Do badań wytypowano 150 mieszkańców gminy. Dodatkowo przeprowadzona analiza ograniczeń i czynników stymulujących funkcjonowanie gospodarstw ekologicznych została oparta na literaturze prezentującej wyniki badań krajowych, a także zagranicznych.

Wyniki badań

Średni wiek respondentów wynosił 44 lata i obejmował liczbę 100 osób zarówno płci żeńskiej (54,0%) jak i męskiej (46,0%)

Na podstawie przeprowadzonej ankiety określono między innymi:

Stan posiadanej wiedzy w zakresie ekologii
Źródło zdobywania wiedzy ekologicznej
Preferowane formy zdobywania wiedzy ekologicznej

Spośród badanej grupy największy odsetek (aż 64,0%) określiło swoją wiedzę na poziomie średnim. 26,7% ankietowanych na niskim, a tylko 9,3% na poziomie wysokim. Należy podkreślić duże zróżnicowanie poziomu wiedzy ekologicznej od poziomu wykształcenia. Wraz z jego wzrostem stan posiadanej wiedzy proekologicznej był większy.

Poziom świadomości ekologicznej był podyktowany źródłami jej rozpowszechniania. Respondenci z wykształceniem wyższym korzystali z czasopism, a także w dużym stopniu ze szkoleń i książek. Dla grupy młodych osób główne źródło rozpowszechniania wiedzy stanowiła szkoła. Rozpatrując całą grupę respondentów należy podkreślić, iż główne źródło informacji stanowi kolejno: telewizja (84,0), radio (52,0), czasopisma (39,3), szkolenia (4,2).

Widzimy zatem, że rozpowszechnianie rolnictwa ekologicznego i podniesienie świadomości rolników, a także całego społeczeństwa na temat żywności produkowanej metodami ekologicznymi należy rozpocząć poprzez:

Dostosowanie przekazu informacji do gustu i preferencji odbiorców
Wzrost poziomu, skali zasięgu i skuteczności przekazu wiedzy ekologicznej
Współpraca z mediami, zarówno lokalnymi jak i ogólnokrajowymi

Argumentami przemawiającymi za taką formą proekologicznej promocji są wyniki ankiety dotyczącej preferowanych form zdobywania wiedzy ekologicznej.

Według badań pierwsze miejsce zajęła prasa lokalna i czasopisma (63,3 pkt), drugie telewizja regionalna (59,3 pkt), a miejsce trzecie przypadło szkoleniom (31,3 pkt). (Oszmiańska M. 2000 )

Według badań przeprowadzonych przez Centrum Edukacji Ekologicznej Wsi w Krośnie na terenach czterech województw południowej Polski w pierwszej połowie lat 90-tych wykazały, że największym utrudnieniem w szerzeniu rolnictwa ekologicznego była niska świadomość mieszkańców wsi uwidaczniająca się małą frekwencją w organizowanych szkoleniach. W szkoleniach uczestniczyło od 0,5-3% mieszkańców wsi, w czym przeważali rolnicy z wykształceniem ponadpodstawowym (72%). Charakterystyczny był fakt, że największą frekwencją cieszyły się szkolenia z zakresu ogrodnictwa ekologicznego i estetyki gospodarstw wiejskich, gdzie większość uczestników stanowiły kobiety. Dużym utrudnieniem w pracy doradczej była również niska świadomość ekologiczna władz wiejskich w gminach oraz brak środków finansowych.(Toruński J. 1999)

Podsumowanie:

Wyniki badań potwierdziły stwierdzenia wielu innych autorów [Fiut 1998, Moskal 1995, Mydlak 1993, Oszmianska 1999), wskazujących na rolę mediów w kształtowaniu świadomości ekologicznej i proekologicznych postaw we współczesnym społeczeństwie (Oszmiańska M. 2000)

Otrzymane wyniki sugerują konieczność zmian w tradycyjnym funkcjonowaniu Ośrodków Doradztwa Rolniczego. Szkolenia jako forma zdobywania wiedzy pomimo trzeciej pozycji, stanowi oprócz konkursów i ulotek jedną z najważniejszych form współpracy z rolnikami i ich otoczeniem.

biorąc powyższe pod uwagę nasuwają się następujące wnioski (Toruński J.1999):

§ biorąc pod uwagę olbrzymia popularność telewizji należy dążyć do uruchomienia cyklu programów uczących podstaw ochrony środowiska z uwzględnieniem potrzeb najmniej świadomej grupy rolników

§ należy zadbać, aby w prasie nie tylko rolniczej ukazywały się artykuły traktujące o podstawach rolnictwa ekologicznego

§ ważną jest również wzbogacenie działalności wydawniczej ODR-ów o przystępnie napisane broszury na tematy ekologiczno-rolnicze

§ główna formą edukacji dorosłych mieszkańców wsi powinny stać się szkolenia organizowane przez Ośrodki Doradztwa Rolniczego

§ dla celów szkolenia specjalistów ds. ekologii w większym stopniu należy korzystać z możliwości, jakie stwarza realizacja programów prowadzonych przy współudziale organizacji międzynarodowych.

Literatura:

Fiut. J.S., (1998), Filozofia, Media, Ekologia, Kraków
Moskal S., Kotala A., Kohut R (1995), Świadomość ekologiczna mieszkańców wsi jako czynnik warunkujący ochronę środowiska i krajobrazu, [w] Ekologiczne i ekonomiczne uwarunkowania rozwoju gospodarczego Karpat Południowo-Wschodnich, Mat. Konf. Nauk. Bieszczady
Mydlak D., (1993), Świadomość ekologiczna rolników, [w] Rola doradztwa w kształtowaniu i ochronie środowiska rolniczego w gminie, Świnoujście-Kopenhaga
Oszmiańska M. Potrzeby edukacyjne rolników w zakresie ochrony środowiska [w} Strategia rozwoju obszarów wiejskich w warunkach reformy ustrojowej państwa i procesów integracji europejskiej
Oszmiańska M., Chajec-Kaczmarek A., 2000, Potrzeby edukacyjne w zakresie ekologii mieszkańców terenów o walorach przyrodniczo-krajobrazowych.[w]Integracja Polski z Unią Europejską w dziedzinie ochrony środowiska – problemy, korzyści, zagrożenia, Łódź
Płuciennik D., 2000, Rolnictwo ekologiczne jako forma gospodarowania przyjazna środowisku, roczniki Naukowe.
Torunski J. (1999 ), Formy doradztwa ekologicznego w obszarach wiejskich, Roczniki Naukowe, Stowarzyszenie Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu.

Zastosowanie podłoży inertnych w uprawie pomidora szklarniowego

mgr inż. Sylwia Winiarska, dr inż. Piotr Chohura

Katedra Ogrodnictwa,

Akademia Rolnicza we Wrocławiu,

ul. Rozbrat 7, 50-334 Wrocław,

e-mail: sseaport@poczta.onet.pl

Słowa kluczowe: fertygacja, podłoża inertne, pomidor szklarniowy

Wstęp:

W nowoczesnej uprawie warzyw pod osłonami alternatywnym rozwiązaniem dla tradycyjnych metod są uprawy bezglebowe i zastosowanie podłoży inertnych.

Funkcją podłoży inertnych jest mechaniczne utrzymanie systemu korzeniowego rośliny oraz gromadzenie wody ze składnikami mineralnymi. Charakteryzują się one praktycznie brakiem sorpcji fizyko-chemicznej, nie wchodzą również w reakcje z pożywką (Komosa 1995). Najbardziej rozpowszechnione podłoża inertne to wełna mineralna, keramzyt i pianka poliuretanowa.

Według Olympiosa (1992) i Komosy (1995), do najważniejszych korzyści uprawy warzyw w podłożach inertnych należy zaliczyć:

eliminację stresu wodnego i żywieniowego roślin,

odpowiednie zaopatrzenie systemu korzeniowego w powietrze,

dbałość o środowisko naturalne,

uniknięcie ryzyka przenawożenia roślin i zasolenia podłoża,

łatwość dezynfekcji i wymiany.

Fertygacja jest to połączenie nawożenia z nawadnianiem - zwykle kroplowym, może być prowadzona w systemie otwartym i zamkniętym. W pierwszym pożywka wyciekająca z mat (wody drenarskie) wydostaje się do środowiska. W drugim wody drenarskie są gromadzone i służą do zasilania innych upraw lub wykorzystywane do recyrkulacji (Olympios 1992).

Zastosowanie podłoży inertnych, fertygacji i recyrkulacji pożywki w uprawie pomidorów szklarniowych pozwala na uzyskanie wysokiego i dobrej jakości plonu. Oszczędność wody, nawozów i energii przy zastosowaniu tej technologii produkcji sprzyja ochronie środowiska rolniczego.

Materiał i metody:

Badania przydatności trzech rodzajów podłoży inertnych: wełny mineralnej, keramzytu i pianki poliuretanowej do uprawy dwóch odmian pomidora: Recento F1 i Maeva F1 przeprowadzono w 1999 roku w Stacji Doświadczalnej Roślin Warzywnych i Ozdobnych Piastów należącym do Katedry Ogrodnictwa Akademii Rolniczej we Wrocławiu. Doświadczenie założono metodą losowanych bloków w czterech powtórzeniach. Na każdym poletku o powierzchni 3,2 m2 znajdowało się 8 roślin rosnących w : 4-ech matach z wełny mineralnej o wymiarach: 100 x 20 x 7,5 cm, 4-ech matach z pianki poliuretanowej o wymiarach: 100 x 20 x 7,5 cm, 4-ech skrzynkach plastikowych z keramzytem – po 10 dm3 na roślinę. Zawartość składników pokarmowych w pożywce wynosiła (mg · dm-3): N-NO3 189, P 62, K 371, Ca 190, Mg 49, S-SO4 112, Fe 0.84, Mn 0.55, Zn o.33, B 0.32, Cu 0.05, Mo 0.05.

Oceniano stan odżywienia roślin (na podstawie 10-tego liścia od wierzchołka), wielkość i jakość plonu (sucha masa, cukry, witamina C, azotany, P, K, Ca).

Wykonano analizę wariancji i test Duncana na poziomie istotności α= 0,05.

Wyniki i dyskusja:

Na podstawie przeprowadzonych badań wykazano istotny wpływ zastosowanych podłoży na plonowanie pomidora. Najwyższy średni plon ogólny owoców uzyskano z roślin uprawianych w wełnie mineralnej (12,65 kg · roślinę-1), niższy w keramzycie (12,13 kg · roślinę-1), a zdecydowanie najniższy z pianki poliuretanowej (11,69 kg · roślinę-1). Wyniki te są zgodne z wcześniejszymi badaniami Chohury i Komosy (1998). Nie wykazano istotnych różnic w plonowaniu badanych odmian: Maevy i Recento. Wspomniani autorzy, a także Sady i in. (1998) stwierdzili jednak istotnie lepsze plonowanie odmiany Maeva, niż Recento.

W doświadczeniu stwierdzono, że zawartość makroelementów w częściach wskaźnikowych pomidora (10-ty liść od wierzchołka) nie zależała od rodzaju użytego podłoża, co potwierdzają wyniki Turskiej (1999). Zawartości tych składników oznaczone w niniejszej pracy są porównywalne z zawartościami podawanymi przez Athertona (1986) i niewiele niższe, niż w pracy Turskiej (1999). Stwierdzono jedynie wyższą zawartość wapnia w liściach (do 11,70% Ca w s. m.). Według Bergmanna (1992), pomidor jest rośliną mogącą gromadzić duże ilości tego składnika.

W czasie uprawy pomidorów zawartość azotu i fosforu w częściach wskaźnikowych malała od maja do lipca, po czym stwierdzono wzrost gromadzenia tych składników. Zawartość wapnia, po początkowym spadku, wzrastała od czerwca do sierpnia. Przez cały okres trwania doświadczenia zanotowano spadek gromadzenia potasu w liściach. Mógł on być spowodowany między innymi wyższą zawartością wapnia, na co zwraca uwagę także Oświecimski (1992).

Jakość owoców pomidora istotnie zależała od zastosowanych podłoży, co jest zgodne z wynikami badań Chohury i Komosy (1998). Zawartość suchej masy kształtowała się na poziomie 6,8 – 7,2%. Są to zawartości podobne do podawanych przez Nurzyńskiego i Michałojć (1998).

W doświadczeniu nie zaobserwowano akumulacji azotanów w owocach. Ich zawartość utrzymywała się w granicach 9,2 – 32,2 mg NaNO3/kg ś.m., czyli na dużo niższym poziomie, niż dopuszczają normy (dla pomidora do 250 mg NaNO3 . kg-1 ś.m.).

Owoce badanych odmian nie różniły się istotnie pod względem zawartości witaminy C, jednakże owoce odmiany Maeva gromadziły jej mniej (16,33 mg · 100 g-1 ś.m.), niż owoce Recento (17,57 mg · 100 g-1 ś.m.). Zbliżone wyniki odnotowali Sady i in.(1998).

Badane podłoża i odmiany miały wpływ na gromadzenie w owocach cukrów ogółem, których zawartość wynosiła 2,64-3,20%. Podobne wartości podają Lippert (1993) oraz Sady i in. (1998).

Wnioski:

Podłoża inertne istotnie wpływały na plonowanie pomidora szklarniowego. Najwyższy plon uzyskano z roślin uprawianych w wełnie mineralnej, istotnie niższy w keramzycie, a najniższy w piance poliuretanowej. Nie stwierdzono istotnych różnic w plonowaniu odmiany Maeva i Recento .

Nie wykazano istotnego wpływu podłoży na zawartość makroskładników w częściach wskaźnikowych pomidora, jakkolwiek ulegały one dużym zmianom w czasie uprawy.

Jakość owoców badanych odmian w istotny sposób zależała od rodzaju podłoża. Najwięcej suchej masy zawierały owoce pomidorów rosnących w piance poliuretanowej. Pomidory uprawiane w keramzycie wydały owoce o największej masie. Owoce odmiany Recento uprawianej w keramzycie miały najwięcej cukrów ogółem i cukrów prostych. Zawartość witaminy C w owocach nie zależała od badanych czynników.

Nie stwierdzono gromadzenia azotanów w owocach pomidorów uprawianych w badanych podłożach inertnych, jakkolwiek wyższe zawartości były u roślin uprawianych w piance poliuretanowej niż w wełnie mineralnej i keramzycie. Odmiana Recento gromadziła więcej azotanów, niż Maeva.

Piśmiennictwo:

Atherton J.G., Rudich J., Adams P. (1986): The tomato crop. A scientific basic for improvement. Chapman and Hall., London, New York, 281-334,
Bergmann W. (1992): Nutritional disorders of plants. Development, visual and analytical diagnosis. Gustaw Fischer Verlag Jena, Stuttgard, New York, 133-157, 247-266,
Komosa A. (1995): Podłoża inertne. Konf. Wielk. Zw. Ogrod. I Fund. Roz. Rol. I Gosp. Żyw., Poznań 28.02.1995, 5-8,
Komosa A., Chohura P. (1998): Wpływ podłoży inertnych na plonowanie pomidora szklarniowego. Efektywność stosowania nawozów w uprawach ogrodniczych. VII Ogólnopolska Konferencja Naukowa, Lublin 8-9 czerwca 1998, 118-122,
Lippert F.(1993): Amounts of organic consistuents in tomato cultivated in open and closed hydroponics systems. Acta Horticulturae 339, 113-123,
Nurzyński J., Michałojć Z. (1998): Plonowanie pomidora uprawianego na wełnie mineralnej w zależności od nawożenia potasowego. Zesz. Nauk. AR w Krakowie,333: 235-239,
Olympios C. M. (1992): Soilless media under protected cultivation. Rockwool, peat, perlite and other substrates. Acta Horticulturae 323, 215- 235,
Oświecimski W., Malinowski D., Przeradzka M., Gałecki K. (1992): Greenhouse tomato cultivation in Polish mineral wool as compared with growth on peat substrate. Annals of Warsaw Agricultural University, 16, 25-32.
Sady W., Domagała I., Gustkowicz M. (1998): Ocena przydatności 5 odmian pomidora szklarniowego do uprawy na wełnie mineralnej. Zeszyty Naukowe AR w Krakowie, 333, 285-288,
Turska B. (1999): Zmiany składu pożywki w środowisku korzeniowym pomidora szklarniowego uprawianego w podłożach inertnych. Praca magisterska wykonana w Katedrze Nawożenia Roślin Ogrodniczych AR w Poznaniu, 41-51.

Wpływ Ustilago trichophora (Link) Körnicke na chwastnicę jednostronną (Echinochloa crus-galli L.) i ewentualne możliwości wykorzystania tego gatunku w ograniczaniu liczebności chwastnicy.

Wojciech Pusz

SKN Fitopatologów

Katedra Ochrony Roślin, Zakład Fitopatologii

Akademia Rolnicza we Wrocławiu

ul.Cybulskiego 32 Wrocław

email: malasya@box43.pl, agrostrona@poczta.fm

Słowa kluczowe: grzyby, patogeny roślin, chwasty, chwastnica jednostronna, zachwaszczenie

Wstęp:

Grzyby głowniowe należą do rzędu Ustilaginales w klasie Ustomycetes w podgromadzie Basidiomycotina. Podział podgromady podstawczaków na dwie klasy: przedgrzybniowe i podstawkowe (Basidiomycetes) wprowadzono dopiero w 1982 r. za sprawa Müllera i Loefflera ( ). W klasie Basiodiomycetes zarodnik kiełkuje wprost w podstawkę na której tworzą się zarodniki podstawkowe-bazydiospory. Natomiast w klasie Ustomycetes zarodnik kiełkuje w przedgrzybnie(promycelium) uzanawaną za podstawkę na której nie dochodzi jednak do wytworzenia zarodników podstawkowych lecz tworzą się drogą pączkowania konidia zwane sporydiami. Głownie wywołują charakterystyczne objawy uwidaczniające się w postaci narośli na kwiatostanach i łodygach na porażonych roślinach (Kochman 1986).

Grzyby głowniowe należą obok rdzy do najważniejszych patogenów roślin z podgromady Basidiomycotina. Jednak mniejsza uwagę zwraca się na głownie porażające rośliny dziko rosnące. Do takich gatunków Ustilaginales zaliczyć można bardzo rzadko spotykany w Polsce grzyb Ustilago trichophora, występujący na uciążliwym chwaście chwastnicy jednostronnej (Echinochloa cruss-galli L.).

Metodyka:

Obserwacja rozwoju choroby była prowadzona w ciągu całego sezonu wegetacyjnego, natomiast badania szczegółowe przeprowadzono we wrześniu 1999 r., w okolicy miejscowości Nadolice Małe niedaleko Wrocławia. Obserwacje wykonano na 50 roślinach porażonych i 50 zdrowych. Chwastnice zostały wykopane wraz z korzeniami z łanu zachwaszczającego jęczmień. W trakcie analizy roślin chorych uwzględniono następujące cechy: umiejscowienie skupień teliospor (zarodników) na źdźble głównym, długość i szerokość skupień, wysokość rośliny, długość wiązki korzeniowej i ilość wiech. Analizując rośliny nieporażone przez U. trichophora skupiono się na cechach morfologicznych takich jak: wysokość rośliny, długość głównej wiązki korzeniowej, ilość wiech. Uzyskane wyniki opracowano statystycznie przy zastosowaniu analizy wariancji i regresji.

Wyniki i wnioski:

W wyniku całorocznych obserwacji rozwoju choroby tuż przed kłoszeniem stwierdzono, że na dolnej części źdźbła wystąpiły krótkie i cienkie ciemnobrązowe kreseczki. Po kwitnieniu, w okolicy węzła, skórka pękała i pojawiły się jasne, a w później brązowobrunatne skupienia zarodników pokryte półprzezroczystą błoną z niewielką ilością szarobrązowych włosków. Skupienia te miały średnice 2-5 cm i wyglądem przypominały zwęglone drewno. Narośla były najgrubsze w okolicy węzła i ich średnica zmniejszała się ku górze i dołowi. Wiechy porażonych roślin rozwinęły się normalnie i wydały nasiona.

Teliospory U.trichophora miały kształt owalno-kulisty i wymiary 7,5- 12,5 mikronów. Obserwacja mikroskopowa wykazała, że na powierzchni zarodników występują nieliczne i luźno rozmieszczone brodawki. Zarodniki występowały pojedynczo. Teliospory są roznoszone przez wiatr i deszcz. U omawianego grzyba infekcja następuje prawdopodobnie przez rosnący kiełek lub przez zarodek. Grzybnia rozwija się w przetworach międzykomórkowych, wpuszczając ssawki do wnętrza komórek gospodarza. Wydzielane przez patogena metabolity dostają się do komórek porażonej rośliny co prowadzi do nadmiernego wzrostu tychże komórek i co objawia się powstawaniem charakterystycznych narośli na źdźble.

W wyniku porażenia przez Ustilago trichophora, osobniki chwastnicy jednostronnej były niższe, słabiej się krzewiły oraz wytwarzały mniejszą liczbę wiech niż rośliny nie porażone przez tego patogena. Zależność między wysokością rośliny porażonej, a długością skupienia zarodników świadczyć może o tym, iż U.trichophora preferuje rośliny wyższe. Można to wiązać z faktem, iż rośliny charakteryzujące się większym wzrostem mają większą powierzchnie asymilacyjną i tym samym stanowią dla patogena lepsze źródło pokarmu niż roślina niższa. Ponieważ U. trichophora jako patogen chwastnicy poraża głównie osobniki wyższe, tym samym wywiera presję selekcyjną na populację tego gatunku. Dlatego można domniemywać, że rośliny te mogą ewoluować w kierunku zmniejszenia długości źdźbła.

Piśmiennictwo:

Almaraz T. Durreiu G.1997 Ustilaginales from Spanish Pyrenees and Andorra. Mycotaxon 65: 223-236
Borecki Z. 1996 Nauka o chorobach roślin. PWRiL Warszawa; 50-51
Ingold C.T 1996 Different patterns of teliospore germination in Ustilago trichophora. Mycological Res. 100 (4): 418-420
Kochman J. 1960 Przyczynek do znajomości flory głowni polskich. III, Acta Soc. Bot. Pol. 29: 413-430
Kochman J., Majewski T. 1973 Grzyby (Mycota) V: Basidiomycetes-Ustilaginales: 67-68
Kochman J. 1986 Zarys mikologii dla fitopatologów. SGGW-AR Warszawa; 268
Mills C.J., Van Staden J. 1978 Extraction of cytokinins from maize, smut tumors of maize and Ustilago maydis cultures. Phys. Plant Pathology 13, 73-80
Mordue J. 1995 IMI descriptions of fungi and bacteria. Mycopathologia 131: 59-61
Tsukamoto H., Gohbara M., Tsuda M., Fujimori T. 1997 Evaluation of fungal pathogens as biological control agents for the paddy weed, Echinochloa species by drop inoculation. Ann. of The Phytopathological Soc. of Japan 63:5, 366-372

Wpływ terminu odchwaszczania oraz ściółkowania gleby na plonowanie cukini

Mgr inż. Agnieszka Słociak

Katedra Ogrodnictwa,

Akademia Rolnicza we Wrocław

ul. Rozbrat 7, 50-334 Wrocław

e-mail: slociak-a@poczta.onet.pl

Słowa kluczowe: termin odchwaszczania, ściółkowanie gleby, plonowanie cukini Wstęp:

Jednym z warunków uzyskania wysokich i dobrej jakości plonów roślin warzywnych jest umożliwienie im wzrostu w środowisku wolnym od chwastów. Chwasty towarzyszą roślinom uprawianym w każdych warunkach. Nie są znane przypadki uprawiania z powodzeniem jakiegokolwiek gatunku warzyw od siewu lub sadzenia aż do zbioru bez odchwaszczania [Dobrzański 1974; 1995]. Im dłużej chwasty pozostają na polu po wschodach rośliny uprawnej tym szkodliwsze wywołują efekty [Orth 1969]. Na plantacjach warzyw uprawianych z siewu największym zagrożeniem są chwasty na początku wegetacji [ Nieto i in. 1968]. Zabiegiem uprawowym który ogranicza zachwaszczenie jest ściółkowanie gleby, które wpływa także na mikroklimat powietrza i gleby w otoczeniu rosnących roślin i przyczynia się do znacznej poprawy ich warunków wzrostu. W wielu badaniach wykazano pozytywny wpływ stosowania tego zabiegu w ograniczaniu wzrostu chwastów w uprawie warzyw [Buczkowska 1995; 1999]. Do tej pory nie był badany wpływ zabiegów odchwaszczania oraz ściółkowania na plon cukini.

Materiały i metoda:

Badania polowe przeprowadzone zostały w 2000r w Stacja Badawczo-Dydaktyczna Roślin Warzywnych i Ozdobnych Katedry Ogrodnictwa w Piastowie należącej do Akademii Rolniczej we Wrocławiu.

Ocenie poddany został wpływ zróżnicowanej liczby zabiegów odchwaszczających oraz użycia ściółek na plon cukini. W badaniach uwzględniono następujące terminy odchwaszczania oraz rodzaje ściółek:

odchwaszczanie przeprowadzone po 3 tygodniach od daty siewu nasion;
po 3 i 6 tygodniach od daty siewu nasion;
po 3 , 6 i 9 tygodniach od daty siewu nasion;
po 6 i 9 tygodniach od daty siewu nasion;
po 9 tygodniach od daty siewu nasion;
ściółkowanie gleby czarną włókniną;
ściółkowanie gleby czarną folią;
kontrola systematycznie odchwaszczana.

Doświadczenie zostało przeprowadzone metodą losowanych bloków w 4 powtórzeniach. Owoce cukini były zbierane w fazie dojrzałości użytkowej po osiągnięciu długości w przedziale 15-21cm. Uzyskane wyniki dotyczące plonu cukini opracowane statystycznie wyliczając przedział ufności wg test Duncana na poziomie istotności α=0,05.

Wyniki:

Otrzymane wyniki wykazały, że jednorazowe odchwaszczanie przeprowadzone po 3 tygodniach od siewu nasion okazało się niewystarczające dla cukini, obniżając wyraźnie plon ogólny o 19,94% i plon handlowy o 11,24%, w stosunku do kontroli systematycznie odchwaszczanej. Dwukrotne odchwaszczanie po 3 i 6 tygodniach oraz trzykrotne po 3, 6 i 9 tygodniach zapewniło podobny poziom plonu owoców jak w kontroli. Najbardziej skutecznym zabiegiem okazało się ściółkowanie, które w przypadku użycia czarnej włókniny spowodowało wzrost plonu ogólnego o 69,09%, a plonu handlowego o 63,74% natomiast na obiektach ściółkowanych czarną folią plony te były wyższe odpowiednio o 54,98% i 42,34% w stosunku do poletek systematycznie odchwaszczanych.

Wnioski:

Terminy odchwaszczania oraz ściółkowanie gleby istotnie wpływały na plonowanie cukini. Najwyższy plon uzyskano na obiektach odchwaszczanych po 3 i 6 tygodniach oraz po 3, 6 i 9 tygodniach od daty siewu nasion. Długotrwała obecność chwastów na poletkach oraz jednorazowe odchwaszczanie poletek przeprowadzone po 3 tygodniach od siewu nasion przyczyniło się do spadku plonu cukini.
Bardzo skutecznym zabiegiem w uprawie cukini okazało się ściółkowanie gleby. Spośród porównywanych ściółek, wyższy poziom plonowania zapewniło użycie włókniny, słabsze zaś efekty dało okrycie gleby czarną folią.

Piśmiennictwo:

Buczkowska H. 1995: Effect of different mulches on the thermal soil conditions and the yield of sweet pepper in the open field . Zesz. Probl. Post. Nauk Rol. 419: s. 1-8
Buczkowska H. 1999: Wpływ ściółkowania gleby na zachwaszczenie w uprawie papryki słodkiej. Zeszyty Problemowe Postępów Rolniczych 1999 z. 466 s. 157-163
Dobrzański A.,(1974): O szkodliwości chwastów dla upraw roślin warzywnych. Ogrodnictwo 4; 112-114
Dobrzański A.,(1995): Ochrona warzyw przed chwastami. PWRiL Warszawa
Nieto J.H., Brando M.A., Gonzales I.T. (1968) Critical periods of the crop growth cycle for competition from weeds. Pest. Artic. C14; s. 159-166
Orth H., Hülenberg C., Konkurrenzwirkungen von Unkräuttern in einigen Gemüsekulturen. Angewandte Botanik t. XLIII, 1969, s.71-86

Wpływ roślin strączkowych na kształtowanie żyzności gleby w gospodarstwach ekologicznych

mgr inż. Waldemar Helios

Katedra Szczegółowej Uprawy Roślin,

Akademia Rolnicza we Wrocławiu

ul. Norwida 25, 50-375 Wrocław

Słowa kluczowe: żyzność gleby, rośliny strączkowe, rolnictwo ekologiczne

Wstęp:

Zmniejszający się udział roślin strączkowych i nawożenia organicznego w rolnictwie tradycyjnym prowadzi do spadku zawartości próchnicy w glebie i jednostronnego wyczerpywania składników pokarmowych. Nie bez znaczenia jest również fakt nagromadzania się niektórych patogenów w płodozmianach, w których udział zbóż przekracza 60%. W rolnictwie ekologicznym rośliny strączkowe są jednym z głównych czynników zapewniających żyzność gleby. Zadaniem tego artykułu jest rozpowszechnienie wiedzy o roli roślin strączkowych w płodozmianie i próba zwrócenia uwagi rolników na tą grupę roślin.

Materiał i metody:

W referacie posłużono się wynikami badań uzyskanymi z przeprowadzonych doświadczeń w Katedrze Szczegółowej Uprawy Roślin. Uzyskane informacje uzupełniono literaturą.

Wyniki i dyskusja:

Strączkowe dzięki współżyciu z bakteriami brodawkowymi mogą dostarczać do gleby azot w formie:

biomasy całych roślin przyoranych na zielony nawóz - po przyoraniu udanych roślin strączkowych w uprawie poplonowej dostaje się do gleby 150 kg . ha-1 azotu biologicznie związanego

(A. Kotecki , Z. Jasińska, 1993);

resztek pożniwnych (50 - 170 kg . ha-1 azotu) ulegających rozkładowi w następnych okresach wegetacyjnych (G. Harasimowicz-Herman, 1997), co ma istotny wpływ na plonowanie roślin następczych;

azotu dostarczonego w postaci jonu amonowego wydzielonego bezpośrednio przez rośliny strączkowe i powstałego z rozłożonych resztek pożniwnych w okresie wegetacji roślin strączkowych

(T. Mazur, 1991).

Ponadto niektóre z tych roślin dzięki głębokiemu systemowi korzeniowemu mogą pobierać składniki pokarmowe wymyte z wierzchniej warstwy gleby i przyswajać je z połączeń chemicznych niedostępnych dla innych roślin . Dotyczy to szczególnie fosforu, potasu oraz niektórych mikroelementów.

Rośliny strączkowe dostarczają do gleby od 3 do 6 t . ha-1 materii organicznej w formie resztek pożniwnych (korzenie i słoma), które mają korzystny wpływ na właściwości fizyczne, chemiczne i biologiczne gleby (Z. Jasińska, A. Kotecki, 1999). Szczególnie dobroczynny wpływ na glebę ma zastosowanie roślin strączkowych jako zielonego nawozu najczęściej w poplonie. Natomiast stosunkowo najmniej korzystnie przedstawia się uprawa roślin strączkowych na pasze objętościowe, ze względu na małą ilość resztek pożniwnych pozostawionych na polu (G. Harasimowicz-Hermann, 1997). Uprawy nasienne znajdują się pośrodku tego zestawienia.

Do wad roślin strączkowych należy niestabilność plonów i przesuszenie w latach suchych gleby przez niektóre głęboko korzeniące się rośliny strączkowe (F. James, 1997).

Wnioski:

Rośliny strączkowe stanowią podstawę zmianowania w gospodarstwach ekologicznych nie tylko ze względu na bezpośrednie korzyści płynące z ich uprawy, ale także ze względu na wniesienie do gleby znacznej ilości substancji organicznej.

Rośliny te zwiększają zasobność gleby w azot, a także przyswajalny fosfor, potas, magnez wapń i niektóre mikroelementy, przez co można obniżyć dawki innych nawozów stosowanych w gospodarstwach ekologicznych.

W celu zintensyfikowania korzyści płynących z uprawy z tych roślin poleca się je uprawiać zarówno w plonie głównym (w siewie czystym i mieszanym) jak i w poplonach ścierniskowych i plonach wtórych.

W największym stopniu podnoszą żyzność gleby strączkowe w uprawie na zielony nawóz. W mniejszym stopniu - strączkowe uprawiane na nasiona (pozostawiając słomę na polu), zaś w najmniejszym - stosowane na pasze objętościowe.

Piśmiennictwo:

Harasimowicz-Hermann G., (1997). Łubin żółty i seradela perspektywicznymi roślinami w rolnictwie proekologicznym. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych. z. 446.
Jasińska Z., Kotecki A., (1993). Rośliny Strączkowe. PWN Warszawa.
Jasińska Z., Kotecki A., (1999). Szczegółowa uprawa roślin. Wrocław.
James F., (1997). Power Legumes: Their potential role in agricultural production.
eap.mcgill.ca/MagRack/AJAA/AJAA_9.htm
Mazur T., (1991). Azot w glebach uprawnych. PAN Warszawa.

Pożyteczna entomofauna redukująca pupulacje mszyc (Homoptera, Aphididae) na wybranych uprawach rolniczych

Magdalena Romanowska (1), Grażyna Sobota (2)

(1) Katedra Chemii Rolniczej, Akademia Rolnicza we Wrocławiu

ul. Grunwaldzka 53, 50-375 Wrocław

e-mail: magdar@ozi.ar.wroc.pl

(2) Katedra Ochrony Roślin,

Zakłąd Entomologii Rolniczej

ul. Cybulskiego 32, 50-205 Wrocław

Słowa kluczowe: entomofauna pożyteczna, Coccinellidae, Syrphidae, Aphidiidae, Aphelinidae, Aphididae, pszenica ozima, kukurydza, buraki cukrowe, ziemniaki

Wstęp:

Mszyce są fitofagami o szczególnym znaczeniu ze względu na powszechne przypadki dużej gospodarczej szkodliwości bezpośredniej – poprzez uszkadzanie roślin i pobieranie z nich substancji odżywczych, a także pośredniej – poprzez przenoszenie wirusów roślin uprawnych (Bałazy i in., 1990). W związku z ciągle rosnącym zagrożeniem upraw przez mszyce istnieje potrzeba poszukiwania alternatywnych i skutecznych sposobów zwalczania tych szkodników, które gwarantowałyby utrzymanie równowagi ekologicznej i nie powodowałyby zanieczyszczeń środowiska. Realizuje się to poprzez wykorzystanie zarówno czynników biotycznych jak i abiotycznych ograniczających populacje gatunków z podrzędu Aphidodea. Celem niniejszej pracy było zbadanie obecności owadów pożytecznych na wybranych uprawach (pszenica ozima, kukurydza, buraki cukrowe i ziemniaki) oraz określenia ich spektrum gatunkowego, ze szczególnym uwzględnieniem drapieżców z rodzin biedronkowatych Coccinellidae (Coleoptera) i bzygowatych Syrphidae (Diptera) oraz pasożytniczych błonkówek z rodzin mszycarzowatych Aphidiidae i oścowatych Aphelinidae (Hymenoptera).

Materiał i metody:

Badania nad pożyteczną entomofauną na wybranych uprawach: pszenicy ozimej, kukurydzy, ziemniakach oraz burakach cukrowych prowadzono zarówno w polu jak i w laboratorium. Część polowa obejmowała: analizę entomofaunistyczną, odłowy owadów do naczyń żółtych (Moericke’a), zbiór biedronek z poszczególnych upraw oraz zbiór mumii mszyc na wybranych uprawach. Doświadczenia polowe przeprowadzono w okresie od 14.05. do 30.07.1998 na polach Rolniczego Zakładu Doświadczalnego Akademii Rolniczej w Pawłowicach. Badania laboratoryjne obejmowały: analizę materiału wybranego z pułapek wodnych, hodowlę poczwarek biedronek oraz hodowlę pasożytniczych błonkówek.

Wyniki i dyskusja:

W odłowionym materiale z wybranych roślin uprawnych stwierdzono obecność 8 gatunków biedronek. Najwięcej gatunków wystąpiło na kukurydzy, a najmniej na ziemniakach. Wśród zebranych gatunków biedronek tylko Coccinella 7-punctata i Propylea 14-punctata notowane były na wszystkich badanych uprawach, chociaż liczebność ich nie wszędzie była jednakowa. Biedronka 7-kropka zdecydowanie dominowała. Pozostałe gatunki były reprezentowane przez pojedyncze osobniki. Różnice w zasiedleniu przez biedronki poszczególnych roślin wynikają z ich preferencji względem warunków mikroklimatycznych upraw. C. 7-punctata zaliczana jest do gatunków ciepłolubnych i preferuje ona uprawy ze znacznymi powierzchniami gleby wystawionymi na bezpośrednie działanie promieni słonecznych. P. 14-punctata nie ma tego typu wymagań, co tłumaczyłoby jej duży udział w zespołach Coccinellidae szczególnie pszenicy oz. (Pankanin-Franczyk i Ceryngier, 1991). Z odnotowanych gatunków jedynie Psyllobora vigintiduopunctata (L.), odżywia się grzybami niższymi (mączniakami), pozostałe gatunki są mszycożerne. Wszystkie stwierdzone gatunki są pospolite z wyjątkiem dość rzadkiej Coccinella undecimpunctata (L.). Przypuszcza się, że jest to gatunek słonolubny. Z wszystkich Syrphidae które odłowiły się do wodnych pułapek stwierdzono 5 rodzajów drapieżnych bzygowatych, należących do podrodziny Syrphinae, wśród których dominował rodzaj Episyrphus. Drapieżni przedstawiciele tej podrodziny najliczniejsi byli w pszenicy oz., a najmniej liczni w burakach. W sumie liczebność Syrphinae na badanych uprawach była niska. Również nieliczne były parazytoidy odłowione do naczyń żółtych. Były one reprezentowane przez dwie rodziny. Rodzina Aphidiidae była znacznie liczniejsza i w jej obrębie wyróżniono 6 rodzajów. Druga rodzina, Aphelinidae była reprezentowana przez jeden rodzaj. Największe spektrum rodzajowe pasożytniczych błonkówek stwierdzono w ziemniakach, a najmniejsze w pszenicy. Porównując dynamikę pojawu mszyc i entomofauny pożytecznej zaznaczyło się pewne zróżnicowanie na poszczególnych uprawach. Jedynie na pszenicy ozimej odnotowano szczyt liczebności dwóch grup owadów pożytecznych: drapieżnych Syrphinae i parazytoidów przed maksymalnym pojawem mszyc. Syrphinae w sumie były mało liczne i trudno jest tutaj wiarygodnie analizować ich dynamikę. Z kolei maksymalny pojaw parazytoidów na uprawach następował zwykle później nich ich żywicieli. Zgodne jest to z wynikami uzyskanymi przez Pankanin-Franczyk i in. (1986) i Barczaka (1991). Najliczniejszą grupą owadów pożytecznych były biedronki. Wzrost ich nasilenia występował w czasie wzrostu populacji mszyc na roślinach lub nieco później, co jest zgodne z obserwacjami wielu autorów, m. in. Biliewicz-Pawińskiej i Pankanin-Franczyk (1986) oraz Ciepielewskiej (1991). Jest to związane z tym, że gdy wzrasta liczebność mszyc, biedronki rozpoczynają wędrówki w miejsca obfitości pokarmu i wówczas rozkład ich zaczyna wykazywać zgodność z rozkładem liczebności mszyc (Gałecka, 1962). Było to wyraźnie widoczne w przypadku uprawy kukurydzy i buraków. Bezpośredni udział poszczególnych grup wrogów naturalnych w redukcji mszyc jest bardo trudny do określenia, chociażby ze względu na różną wielkość, różne zapotrzebowanie pokarmowe i występowanie w różnych fazach dynamiki liczebności mszyc (Plewka i Ceryngier, 1990). Jednak wielu autorów jest zgodnych w twierdzeniu, że drapieżcy we współdziałaniu z parazytoidami pełnią ważną rolę w ograniczaniu liczebności mszyc (Hurej, 1981; Bilewicz-Pawińska i Pankanin-Franczyk, 1986; Pankanin-Franczyk i in., 1986; Barczak, 1991).

Wnioski:

Z czynników biotycznych regulujących liczebność mszyc w sezonie wegetacyjnym 1998, największe znaczenie miały drapieżne chrząszcze z rodziny biedronkowatych, wśród których najliczniejszym i najważniejszym gatunkiem była biedronka siedmiokropka. Szczególnie duży udział tego gatunku zaznaczył się w zbożach jarych i na roślinach okopowych, co wynikało z preferencji określonych warunków mikroklimatycznych panujących wewnątrz upraw i związanych ze stopniem pokrycia powierzchni gleby przez rośliny. Niezbyt liczne występowanie drapieżców z rodziny bzygowatych i parazytoidów z rodzin mszycarzowatych i oścowatych, zaliczanych do wyspecjalizowanych afidofagów, było spowodowane prawdopodobnie niską liczebnością mszyc na uprawach polowych w latach poprzednich (1993-97).

Piśmienictwo:

Bałazy, S. Miętkowski, R. Majchrowicz, I. (1990). Mikozy mszyc – ich znaczenie i perspektywy wykorzystania w ochronie roślin. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych, 392: 35-56.
Barczak, T. (1991). Parazytoidy kompleksu mszycy burakowej – Aphis fabae (Homoptera, Aphididae) w Polsce. III. Rola parazytoidów w regulacji populacji szkodnika. Polskie Pismo Entomologiczne, 61: 117-128.
Bilewicz-Pawińska, T. Pankanin-Franczyk, M. (1986). Zespoły biedronek (Coccinellidae) na życie i trawach. Ochrona Roślin, 11/12: 12-13.
Ciepielewska, D. (1991). Biedronki (Coleoptera, Coccinellidae) występujące na uprawach roślin motylkowych w woj. Olsztyńskim. Polskie Pismo Entomologiczne, 61: 129-138.
Gałecka, B. (1962). Współzależność występowania między Aphididae i Coccinellidae na uprawach polnych graniczących z zadrzewieniami . Polskie Pismo Entomologiczne, ser. B, 25/26: 30-39.
Hurej, M. (1981). Przykłady skutecznego ograniczania liczebności mszycy trzmielinowo-burakowej przez larwy bzygowatych w uprawie buraka cukrowego. Ochrona Roślin, 5: 5-7.
Pankanin-Franczyk, M. Ceryngier, P. (1991). Występowanie mszyc i afidofagów na uprawach owsa w krajobrazie podmiejskim. Mszyce – ich bionomia, szkodliwość i wrogowie naturalni. PAN, Warszawa: 99-105.
Pankanin-Franczyk, M. Kania, C. Myślicki, M. (1986). Przyczynek do znajomości parazytoidów niektórych mszyc zbożowych w okolicach Wrocławia i Warszawy. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych, 329: 121-126.
Plewka, T. Ceryngier, P. (1990). Stosunki ilościowe między mszycami i drapieżcami mszyc na ziemniakach. Ochrona Roślin, 8: 6-8.

Zielononóżki kuropatwiane – kury gospodarstw agroturystycznych i ekologicznych

Agata Norkiewicz

SKN Hodowców Drobiu,

Akademia Rolnicza we Wrocławiu

ul. Kożuchowska 7, 51-631 Wrocław

e-mail: ewa@gen.ar.wroc.pl

Słowa kluczowe: kury rasy Zielononóżka kuropatwiana, gospodarstwa agroturystyczne i ekologiczne

Produkcja jaj i mięsa drobiowego w Polsce oparta jest przede wszystkim na intensywnym (wielkotowarowym) chowie kur (jaja konsumpcyjne, wylęgowe, kurczęta brojlery) oraz indyków (jaja wylęgowe, młode indyki rzeźne).

Coraz większy nacisk opinii publicznej domagającej się „zdrowej żywności” produkowanej w warunkach zbliżonych do naturalnych oraz wzrost popytu na tzw. „ekojaja” i „ekobrojlery” jest powodem odchodzenia od wielkotowarowego chowu i wprowadzania na dość szeroką skalę systemu półintensywnego. Taki system, umożliwiający utrzymywanie do kilkuset ptaków, coraz częściej wprowadzany jest przez dość dynamicznie rozwijające się w ostatnich latach gospodarstwa agroturystyczne i ekologiczne. Pierwsze przyciągają klientów m.in. różnorodnością gatunków i ras drobiu zarówno użytkowego jak i ozdobnego, natomiast drugie – przede wszystkim jakością produktów.

Uzyskiwanie smakowitego, o najlepszej jakości mięsa oraz jaj wymaga zapewnienia ptakom – oprócz oczywiście właściwego żywienia – możliwości zaspakajania podstawowych instynktów jakim jest np. grzebanie,czy kąpiele piaskowe. Taką możliwość stwarza półintensywny system chowu z częściowo regulowanymi warunkami środowiska i odpowiedniej wielkości wybiegami. Teren wybiegu musi być odkażany, dobrze zagospodarowany, obsiewany trawami, a najlepiej mieszankami traw z roślinami motylkowymi i regularnie koszony. Zaletą chowu na wybiegach jest to, że ptaki korzystają na nich nie tylko z ruchu, powietrza, słońca, ale także z urozmaiconego, dodatkowego pożywienia, co pozwala na uzyskiwanie jaj i mięsa o wysokich walorach smakowych.

W poszukiwaniu odpowiedniego gatunku i rasy drobiu, który w warunkach gospodrstw agroturystycznych i ekologicznych odznaczałby się dobrym poziomem parametrów użytkowych, coraz większe zainteresowanie wzbudzają Zielononóżki kuropatwiane – kury typu nieśnego średnio-ciężkiego. Ptaki te charakteryzują się bardzo dobrym przystosowaniem do warunków chowu wybiegowego, dobrą zdrowotnością, bardzo smacznym mięsem, a także obniżonym poziomem cholesterolu w żółtku jaja (w porównaniu do jaj innych gatunków drobiu). Ponadto odznaczają się ciekawym, kolorowym upierzeniem i osobliwą rezedową barwą skoków.

Wszystkie wymienione cechy powodują, że właściciele gospodarstw agroturystycznych i ekologicznych poszukują możliwości nabycia Zielononóżek. Jako stado zachowawcze (Z-11) kury te znajdują się w Zakładzie Doświadczalnym w Chorzelowie Instytutu Zootechniki w Krakowie oraz jako odrębna populacja stada zamkniętego (Z-11) w Zakładzie Doświadczalnym w Felinie, należącym do Akademii Rolniczej w Lublinie.

Ekologiczne innowacje - alternatywą dla rolnictwa na przykładzie GSWU w Paszkowie

Monika Satoła, Aneta Suszczyńska

Katedra Szczegółowej Uprawy Roślin,

Akademia Rolnicza we Wrocławiu

ul. C. K. Norwida 25, 50-375 Wrocław

e-mail: sowinski@ekonom.ar.wroc.pl

Słowa kluczowe: elektrownia wiatrowa, ogniwa fotowoltaniczne, biologiczna oczyszczalnia ścieków, pszczelarstwo, zielarstwo, agroturystyka

Wstęp:

Górska Stacja Wdrożeniowo-Upowszechnieniowa w Paszkowie została powołana w październiku 1990 roku i włączona w strukturę Dolnośląskiego Wojewódzkiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego w Wałbrzychu z siedzibą w Świdnicy. Jest to placówka o charakterze rolniczym. W zakresie tematycznym działalności Stacji rangę priorytetową nadano zagadnieniom służącym poprawieniu sytuacji ekonomicznej gospodarstw rolnych, poprzez poszukiwania dodatkowych źródeł dochodu oraz działaniom związanym z ochroną środowiska. Zadaniem stacji jest wypracowanie rozwiązań technicznych i technologicznych wspomagających produkcję rolniczą i podnoszących dochodowość gospodarstw rolnych, dostosowanych do procesu restrukturyzacji wsi i rolnictwa.

Cel pracy:

Celem pracy było zaprezentowanie ekologicznych innowacji i propozycji, na przykładzie działalności Stacji w Paszkowie, które mogą znaleźć praktyczne zastosowanie w wielu gospodarstwach rolnych i stanowić źródło dodatkowych dochodów.

Opis wdrożeniowo-upowszechnieniowej działalności Stacji w Paszkowie:

Podstawowym celem działalności Stacji jest pomoc producentom rolnym w dostosowaniu rolnictwa do zrównoważonego rozwoju obszarów górskich i podnoszeniu dochodowości gospodarstw rolnych, poprzez podejmowanie alternatywnych, bądź dodatkowych zadań produkcyjnych. Największe znaczenie ma bezpośrednie specjalistyczne doradztwo rolnicze w zakresie technologii produkcji, przetwórstwa, rynku rolnego i marketingu. Działalność adaptacyjno - wdrożeniowa jest realizowana w zakresie adaptacji i wdrażania technologii produkcji rolniczej, proekologicznych systemów produkcji odnawialnych źródeł energii i ochrony środowiska oraz gromadzenia, przetwarzania i przekazywania informacji dotyczących wyników prac badawczych w kraju i zagranicą.

Teren Stacji: otoczenie zabudowań i przylegający obszar użytków rolnych zostały wykorzystane do założenia kolekcji drzew owocowych i roślin zielarskich oraz zainstalowania różnego rodzaju urządzeń służących do celów badawczo-wdrożeniowych oraz demonstracji. Należą do nich: pasieka pszczela (10 rodzin), szklarnia - suszarnia ziół, elektrownia wiatrowa, biologiczna oczyszczalnia ścieków, kolekcja roślin zielarskich (pow. 0,5 ha), kolekcja krzewów owocowych (0,59 ha), kolekcja drzew sadowniczych (0,8 ha).

Przegląd systemów działających w GSWU w Paszkowie oraz ich możliwości praktycznego wykorzystania w rolnictwie

Elektrownia wiatrowa, wybudowana na terenie Stacji, wytwarza energię elektryczną trójfazową, prądu zmiennego, o napięciu rzędu 40 - 400 V i częstotliwości 20 - 200 Hz przy wietrze o prędkości 4,5 - 18 m×s-1. Przeciętny okres wykorzystania elektrowni w rejonach o średniej prędkości wiatru (powyżej 4 m×s-1) wynosi około 3000 godzin w roku. Ze względu na zróżnicowane parametry wytwarzanego prądu, energia wykorzystywana jest wyłącznie do celów grzewczych (do podgrzewania wody użytkowej dla potrzeb obiektu).
Wykorzystanie ogniw fotowoltanicznych w gospodarce pasiecznej.

W celu rozwoju pszczelarstwa opracowywane są w Stacji tematy dotyczące technologii produkcji miodu, oceny wartości użytkowej pszczół, zwalczania pasożytów zewnętrznych u pszczół, zastosowania i wykorzystania fotowoltanicznego systemu energetycznego do zasilania w energię elektryczną mobilnego wozu pasiecznego, reprodukcji nasion i sadzonek roślin miododajnych. W tym celu na dachu wozu pasiecznego, wykorzystywanego w prowadzeniu pasieki, zainstalowano baterię modułów fotowoltanicznych o łącznej mocy 400 V. System ten stanowi niezawodne oraz całkowicie autonomiczne źródło energii elektrycznej dla wozu. Odpowiednie mocowanie paneli umożliwia obrót ogniw oraz zmianę kąta pochylenia dla maksymalnego wykorzystania promieni słonecznych.
Wykorzystanie ogniw fotowoltanicznych w suszarni do ziół.

W Stacji zainstalowano również system wykorzystania energii słonecznej do ogrzewania szklarni, suszenia materiału roślinnego, a także do ogrzewania pomieszczeń budynku. Główny element systemu stanowi szklarnia wykonana z płyt poliwęglanowych. Procesy grzewczo - wentylacyjne odbywają się za pomocą aktywnych kolektorów słonecznych i ogniw fotowoltanicznych, zintegrowanych z konstrukcją nośną szklarni, pokrywających zapotrzebowanie obiektu na energię cieplną. W okresie lata i jesieni obiekt pełni przede wszystkim funkcję suszarni do ziół. Dodatkowo część szklarni może być w tym okresie wykorzystana do produkcji innych upraw szklarniowych, co pozwala na wydłużenie okresu jej wykorzystania w ciągu roku.
Biologiczna oczyszczalnia ścieków została wybudowana na terenie Stacji w celu zapobiegania skażeniu wód powierzchniowych ściekami gospodarczymi, pochodzącymi ze Stacji. Trzcinowo - glebowa oczyszczalnia ścieków wykorzystuje zdolność gleby do mechanicznej filtracji oraz chemicznego wiązania elementów stałych filtrowanej cieczy, które wykorzystuje się jako materiał rekultywacyjny. Bakterie i grzyby znajdujące się w złożu filtracyjnym (obsadzonym trzciną) dokonują rozkładu związków toksycznych zawartych w ściekach. Oczyszczalnia zbudowana jest z trójkomorowego osadnika (o łącznej pojemności 45 m3) oraz złóż trzcinowych o łącznej powierzchni 250 m2. Czas przetrzymywania ścieków wynosi 2 - 6 dni, a maksymalny przepływ dobowy 11 m3. Trwałość złoża szacowana jest na 50 - 100 lat. Jest to obiekt nie wymagający obsługi, a do pracy oczyszczalni wykorzystywana jest wyłącznie energia słoneczna.

Inne propozycje stanowiące dodatkowe źródła dochodów dla rolnictwa

Uprawa roślin zielarskich i przyprawowych może stanowić ważne źródło uzupełniające dochody gospodarstw górskich, zwłaszcza tych, w których występuje nadmiar siły roboczej. Szacuje się, że przychody z produkcji zielarskiej są wyższe w porównaniu do przychodu z roślin uprawnych od 2 do 10 razy. Surowiec pozyskiwany w regionie Gór Bystrzyckich odznacza się wysoką jakością: nie jest skażony substancjami szkodliwymi i ma dużą zawartość substancji czynnych. Rośliny z kolekcji mogą być wprowadzane na plantacje produkcyjne, konieczne jest jednak podjęcie produkcji nasion w specjalnych gospodarstwach. Stacja, ze względu na posiadaną bazę wdrożeniowo - upowszechnieniową, dotychczasowe dokonania oraz liczne kontakty ze specjalistami z branży zielarskiej i naukowcami, jest najbardziej predestynowaną placówką do kierowania rozwojem zielarstwa w regionie.
W celu propagowania zakładania sadów i plantacji krzewów jagodowych w Stacji poddano obserwacji zdrowotność i rozwój kilku wybranych gatunków i odmian drzew owocowych (jabłoni, grusz, śliw, czereśni i wiśni) oraz krzewów. Spośród badanych gatunków i odmian drzew wszystkie charakteryzowały się odpornością na mróz, natomiast większość cechowała dobra zdrowotność. Z krzewów jagodowych najbardziej przydatna okazała się aronia, której plantacja bardzo dobrze owocuje.
Rozwój agroturystyki i turystyki w terenach górskich świadczy o dużym zainteresowaniu rolników tą formą działalności. Stacja w Paszkowie oraz Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Wałbrzychu z siedzibą w Świdnicy zainicjowały świadczenie tego typu usług, stosując pomoc w promocji i reklamie gospodarstw agroturystycznych oraz przeprowadzając liczne szkolenia i kursy. W ciągu ostatnich lat usługi agroturystyczne stały się ważną częścią oferty turystycznej dla mieszkańców polskich miast, jak i cudzoziemców.
Wykorzystanie biomasy w rolnictwie to jedna z kilku propozycji opracowywana przez Stację i DWODR w Świdnicy, w zakresie tworzenia strategii i programu energetycznego wykorzystania odnawialnych źródeł energii. Znaczne zasoby energetyczne istnieją w niewykorzystanej do produkcji zwierzęcej słomie, jak również drewnie odpadowym z tartaków, fabryk mebli oraz fabryki zapałek. Na terenie gminy Bystrzyca Kłodzka założono także pilotażowe plantacje wikliny (0,5 ha) z przeznaczeniem na cele plecionkarskie i opałowe.

Wnioski:

Wśród systemów energetycznych prezentowanych w GSWU w Paszkowie można znaleźć wiele rodzajów i możliwości rozwiązań technicznych wykorzystujących źródła energii odnawialnej. Projektowane systemy i urządzenia dostępne w GSWU Paszków, spełniają założenia programowe i wdrożeniowe Stacji. Prowadzona przez Ośrodek promocja rozwoju alternatywnych źródeł dochodu na terenach wiejskich (uprawa ziół, pszczelarstwo, agroturystyka), w połączeniu z prezentowanymi rozwiązaniami ekologicznymi stanowi swoistą alternatywę energetyczną i ekonomiczną dla rolnictwa tych terenów.

Piśmiennictwo:

Fatyga J., Kowalczyk T., Możdżeń E., Sakowski R. Sudecka Stacja Wdrożeniowo-Upowszechnieniowa w Paszkowie. Broszura informacyjna Dolnośląskiego Wojewódzkiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego zs. w Świdnicy. Świdnica.
Sakowski R., Sproski A., Kowalczyk T. Przegląd proekologicznych systemów niekonwencjonalnych źródeł energii w GSWU w Paszkowie. Integracja źródeł oraz ich wykorzystanie w rolnictwie. Broszura informacyjna Dolnośląskiego Wojewódzkiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego zs. w Świdnicy. Świdnica.

Behawior, ekologia i znaczenie sarny polnej (Capreolus capreolus L.)– próba nakreślenia problemu.

Wojciech Pusz

SKN Ogólnej Uprawy Roli i Roślin Sekcja Rolnictwa Ekologicznego i Ekoturystyki „Siewca”

Akademia Rolnicza we Wrocławiu

ul. C.K. Norwida 25 Wrocław

email: malasya@box43.pl, agrostrona@poczta.fm

Słowa kluczowe: sarna, agrocenoza, zwierzyna łowna

Człowiek w miarę rozwoju cywilizacji opanował prawie wszystkie środowiska Ziemii. Przystosował się do nowych warunków i jako gatunek odniósł zwycięstwo. Jednak zajmowanie coraz to nowych terenów przez człowieka powodowało, iż zmieniał on środowisko na swoją korzyść. Gatunki zwierząt żyjące dotychczas na terenach penetrowanych i wykorzystywanych przez gatunek ludzki były wypierane, nierzadko tępione, co doprowadziło do wyginięcia wielu gatunków, a drugie tyle znalazło się na granicy wymarcia. Tak było w przypadku tura, dropia czy też wilka i rysia. Te dwa pierwsze gatunki wyginęły już w naszym kraju. Tur w XVII w, a drop w drugiej połowie XX prawdopodobnie na wskutek stosowania DDT i innych środków ochrony roślin w rolnictwie. Jednak znalazły się też zwierzęta, które przystosowały się do zmienianych przez człowieka warunków i świetnie dają sobie radę w środowisku. Do nich zalicza się sarna (Capreolus capreolus L.), a konkretnie ekotyp sarny polnej.

Najwcześniejsze doniesienia na temat sarny polnej pochodzą z początku XX wieku. Miało to ścisły związek z zapoczątkowaniem prowadzenia wielkołanowej gospodarki rolnej i związanymi z tym faktem wylesieniami w Europie. Oprócz wpływu człowieka na wyodrębnienie się ekotypu sarny polnej miało zagęszczenie populacji sarny w lasach, co niekorzystnie wpływało na sarnę. Zachodziły, więc zmiany w dotychczasowym trybie życia sarny. Zwiększała się tolerancja tago gatunku wobec człowieka w środowisku rolniczym, co w końcu spowodowało trwałe zajęcie pól przez sarnę i powstanie ekotypu sarny polnej. Wytworzyły się (i zapewne dalej tworzą) adaptacje biologiczne tego gatunku do życia na otwartych przestrzeniech pól uprawnych. Były prowadzone badania nad zachowaniem sarn leśnych przesiedlanych na pola. Wkrótce większość tych zwierząt wróciła do lasu. Podjęto również próby przesiedlania potomstwa sarn polnych do lasu i sarn leśnych na pola.. Urodzone i odchowane koźlęta w innym biotopie wykazały tendencję do powrotu do pierwotnych środowisk. Zaganiane stada saren polnych do lasu po jakmiś czasie wracają na pola. Podobnie jest z sarną leśną wracającą do lasu.Krzyżowanie obu tych ekotypów w naturze jest raczej utrudnione, co jeszcze bardziej zaznacza w kolejnych pokoleniach różnice między sarną polną i leśną.

Sarna polna występuję na rozległych polach uprawnych o dobrej glebie i utrzymanych w wysokiej kulturze. Spotyka się ją także na małych poletkach „chłopskich”. Preferuje mozaiki pól i zadrzewień śródpolnych, trzcinowisk,wierzb i zakrzaczeń porastających rowy. Największe rejony występowania sarny polnej w Polsce to Wielkopolska, Pomorze i Dolny Śląsk. Wiąże się to z faktem istnienia w tych rejonach wielkołanowego rolnictwa w niczym nie przypominającego niewielkich pól na wschodzie i w centrum kraju. Stan taki istniał w zachodniej Polsce od początku XX wieku i przetrwał aż do dziś. Niebagatelną rolę w utrzymaniu takiego stanu rzeczy odegrały PGR-y. Obecny jej stan szacuję się na około 150 tys. sztuk.

Odmienne środowisko życia sarny polnej od biotopu sarny leśnej doprowadziło do różnić w ekologii, behawiorze, a nawet morfologii i anatomii. Isnieją różnice pod względem biochemicznym między sarną leśną i polną przejawiające się we wskaźnikach przemian energetycznych i aktywności enzymatycznej. Stwierdzono, że pojemność żwacza sarn polnych jest większa niż u sarn leśnych. Powyższe wyniki mogą świadczyć o adaptacji układu pokarmowego do pokarmu saren polnych na które składają się w głównej mierze zielone części roślin uprawnych. Wykazano też różnicę w kośćcu i budowie mięśni.Co do morfologii to parostki sarny leśnej są ciemniejsze niźli sarny polnej. Wiąże się to z faktem wycierania scypułu i poroża przez sarnę leśną o młode drzewa i krzewy. Te zawierają soki w korze, które doprowadzają do ciemnienia poroża. Z kolei sarna polna wyciera poroże głównie o trawę i glebę. Pozatym sarna polna jest bardziej narażona na promienie słoneczne niż przebywająca w lesie sarna leśna. Dlatego też parostki sarny polnej są zdecydowanie jaśniejsze. Myśliwi obserwują też, że trofea z pozyskiwanych sarn polnych są mocniejsze i ładniej wykształcone niż u sarny leśnej. Inną różnicą morfologicznych jest odcień sukni. Suknia sarny polnej jest jaśniejsza i bardziej rudawa niż u sarny leśnej. Jednak ekologiczna odrębność sarny polnej uwidacznia się przede wszystkim w behawiorze. Zimą sarna polna prowadzi stadny tryb życia przebywając w stadach (rudlach) liczących niekiedy kilkadziesiąt osobników. W tym samym okresie sarna leśna bytuje pojedyńczo lub w niewielkich stadkach. Sarny polne zbierają się w stada już od końca września (najczęściej połowa października). Takie zachowanie jest wynikiem przystosowania się sarny polnej do zmieniających się warunków środowiskowych. W tym to okresie brak już na polach roślin wysokich (zboża, kukurydza, rzepak) bedących schronieniem dla sarn w okresie od późnej wiosny do początków jesieni. Stado jest więc swojego rodzaju „wyjściem awaryjnym” z zaistniałej sytuacji. Zbiorowe czuwanie wyrównuje poczucie bezpieczeństwa z powodu braku naturalnych osłon. Sarny w polu tak układają się do odpoczynku, że każda z nich zwrócona jest w innym kierunku. Gdy wieje silny wiatr sarny przebywają raczej wzdłuż trzcinowisk i zadrzewień po stronie zawietrznej. Gdy jedna z saren dostrzeże niebezpieczeństwo natychmiast zrywa się do ucieczki, a tuż za nią biegnie całe stado. Gdy niebiezpieczeństwo minie sarny wracają na dotychczasowe miejsce przebywania. Skład rudli nie jest stały i sarny często wymieniają się między stadami. Wielkośc areału jednego stada waha się od 50 do 300 ha nie przekraczając w linii prostej od „centrum” 1,5 km. W lecie struktura populacji sarny polnej nie różni się od sarny leśnej. Stada rozpadają się od marca poczynawszy i prowadzą indywidualny tryb życia aż do rui na przełomie lipca i sierpnia.

Przestrzenią życiową sarny polnej są pola uprawne. Pola stanowią więc główną bazę pokarmową dla sarn polnych. Pobierają one pewne ilości roślin uprawnych co może mieć wpływ na same uprawy i w końcu na końcowy plon. W okresie od listopada do marca głównym składnikiem diety sarny polnej są oziminy (rzepak i zboża). W okresie późniejszym ciężar żerowania przenosi sią na zboża jare, rzepak i pastewne (lucerna, koniczyny, kukurydza). Oprócz tego sarny odżywiają się też częściami roślin drzewiastych tj. liście, młode pędy, igły i kora. Prowadzono badania nad żerowaniem sarny polnej na polach uprawnych. Ustalono, że w ciągu doby sarna zjadała 2,15 kg oziminy na jednego osobnika. Podwyższono sztucznie zagęszczenie sarny polnej do 2,4 na 1 ha (średnio w Polsce na terenach gdzie sarna polna występuje, zagęszczenie wynosi około 1,5 os/100 ha). Dodatkowo na tym terenie przebywała też populacja zająca szaraka (też w zwiększonym zagęszczeniu) i dzikiego królika. Przy tak wysokiej liczebności zwierzyna w okresie jesienno-zimowym zjadała całkowicie uprawy. Straty w plonach żyta sięgały 30%, lucerny – 70%. Pomimo tak dużego zagęszczenia uprawy nie uległy całkowicie zniszczeniu. W warunkach naturalnych nie jest możliwe tak wysokie zagęszczenie. Wyliczono, że cała populacja sarny polnej w okresie spoczynku wegetacyjnego uszczupla zapas biomasy roślin (żyto, rzepak, lucerna) o 1%. To pozwala stwierdzić, że bytujące na polach uprawnych sarny nie mają negatywanego wpływu na wysokość plonu roślin uprawnych. Uszczuplenie masy roślinnej może mieć pozytywny wpływ (stymulacja krzewienia). Na badanym terenie stwierdzono zwyżkę plonu żyta o 5% (w stosunku do zielonki i ziarna). Żerujące sarny zjadają też pewne ilości chwastów i dostarczają nawozu organicznego.

Głównym niebezpieczeństwem dla sarny polnej ze strony rolnictwa są prace polowe, a w szczególności sianokosy i żniwa. Badania wykazały, że podczas sianokosów ginie corocznie 26% koźląt. Przeliczając, tylko ten czynnik stanowi 70% ubytków okresu wiosenno-letniego. Wielkość tych strat związana jest z terminem zbioru zielonek. Wcześniejsze ruszenie wegetacji przyśpiesza zbiór, późniejsze – opóźnia. W tej sytuacji wczesne oraz bardzo późne rozpoczęcie sianokosów wymija się z okresem głównych wykotów, który przypada na przełom maja i czerwca. Oprócz prac polowych zagrożeniem dla sarny polnej może być chemizacja rolnictwa chociaż dotychczasowe badania nie potwierdziły toksycznego działania chemicznych środków ochrony roślin i nawozów mineralnych na populację sarny polnej. Jednak w naszym kraju nie przeprowadza się badań wpływu jaki wywiera stosowanie chemicznych środków ochrony roślin na zwierzynę dziką.

Piśmiennictwo:

Bresiński W. (1994), „Letnia i zimowa śmiertelność saren polnych”, Łowiec Polski 5/94
Bresiński W. (1985), „Zainteresujmy się bliżej sarną polną”, Łowiec Polski 6/85
Bresiński W., Kałuziński J., (1975), „Sarny i zające a produkcja roślinna”, Łowiec Polski
Kałuziński J. (1982), „Composition of the food of roe deer living in fields and the effects of their feeding on plant production”, Acta Ther. Vol. 27,31: 457-470
Kałuziński J. (1982), „Roe deer mortality due to mechanisation of work in agrocenoses”, Acta Ther. Vol. 27,31: 449-455
Pielowski Z. (1999), „Sarna”, Wydawnictwo Świat Warszawa

Wpływ terminu siewu na początkowy wzrost i rozwój owsa nagiego (według zaleceń Kalendarza Biokosmicznego)

Katarzyna Dziwak, Krzysztof Rozpędowski, Agnieszka Więcław, Barbara Wołoszyn

SKN Ogólnej Uprawy Roli i Roślin,

Akademia Rolnicza we Wrocławiu

ul.Norwida 25, 50-375 Wrocław

e-mail: siewca@star.ar.wroc.pl

Słowa kluczowe: termin siewu, początkowy wzrost i rozwój owsa nagiego, kalendarz biokosmiczny

Wstęp:

Rolnictwo biodynamiczne w sposób szczególny uzależnia produkcję roślinną i zwierzęcą od wpływów energii kosmicznej i zakłada, że wpływa ona na żyzność gleby, uaktywnia siły reprodukcyjne nasion oraz zwiększa zdolności odżywcze roślin (Koepf, 1993; Steiner, 1999; Thun, 1999). Utrzymuje także, że za pośrednictwem ściśle określonych preparatów i działań (m. in. termin siewu zgodny z zaleceniami kalendarza biokosmicznego) człowiek może te siły aktywizować w kierunku podwyższenia biologicznej sprawności gleby i jakości produktów rolniczych (Koepf, 1993; Przybylak, 1997; Spieß, 1994). Celem przeprowadzonych badań był stwierdzenie, jak termin siewu może wpłynąć na początkowy wzrost i rozwój owsa nagiego, z uwzględnieniem zaleceń Kalendarza Biokosmicznego.

Materiał i metody:

Doświadczenia szalkowe przeprowadzono w warunkach laboratoryjnych w okresie 10.01 - 9.02.1997 oraz od 20.11. do 17.12. 1997 roku. Badano wpływ terminu siewu na początkowy wzrost i rozwój owsa nagiego AKT. Codziennie wysiewano w szalkach Petriego po 100 ziarniaków. Szalki umieszczano w termostacie, w którym utrzymywano stałą temperaturę 20oC i wilgotność podłoża (bibuła). Po 5 dniach, czyli po około 120 godzinach od siewu określano długość kiełka (koleoptyl + zwinięty listek) i korzonka zarodkowego oraz ich tempo wzrostu (cm/h).

Wyniki i dyskusja:

W pierwszym okresie badań stwierdzono, że w czasie przybywania Księżyca między I kwadrą a pełnią (siew w okresie 16 - 22.01 - kwadra owocu) następowało zwiększenie długości korzonka, a w mniejszym stopniu kiełka roślin owsa nagiego. Największa średnia długość kiełka i korzonka była, gdy ziarniaki zostały wysiane 21.01. tj. w dniu najkorzystniejszym dla siewu roślin zbożowych w kwadrze owocu, w okresie przybywania Księżyca (Przybylak, 1997; Thun, 1999). Natomiast stwierdzono, że najmniejsza średnia długość kiełka i korzonka występowała przy siewie 13.01, w okresie pomiędzy nowiem a I kwadrą Księżyca (kwadra liścia). Z kolei tempo przyrostu kiełka i korzonka było największe przy wysiewie ziarniaków w dniach zalecanych do siewu (20 i 21.01 oraz 9.02), w okresie przybywania Księżyca. W drugim okresie obserwacji zauważono zgodnie z Przybylak (1997) i Thun (1999), że w okresie przybywania Księżyca szybciej rozwija się i rośnie kiełek i korzonek badanych roślin. Najsilniejszy wzrost kiełka i korzonka nastąpił u roślin sianych w dniu zalecanym do siewu (02.12), a najsłabszy w okresie ubywania Księżyca (23.11,w kwadrze uprawy).

Wnioski:

Otrzymane wyniki badań w oparciu o dwie serie szalkowych badań w warunkach laboratoryjnych pozwalają na wysunięcie następujących spostrzeżeń. Siew w terminie zalecanym przez Kalendarz Biokosmiczny wpłynął pozytywnie na początkowy wzrost i rozwój owsa nagiego. W okresie przybywania Księżyca stwierdzono większą, a okresie ubywania mniejszą średnią długość kiełka i korzonka roślin owsa nagiego. Prędkość przyrostu kiełka i korzonka owsa nagiego było najszybsze w okresie przybywania Księżyca, a wolniejsze w kwadrze liścia (w pierwszym okresie) oraz uprawy (w pierwszym i drugim okresie badań).

Piśmiennictwo:

Koepf, H. (1993 ). Biologisch-dynamische Forschung. Methoden und Ergebnisse. Verlag Freies Geistesleben.
Przybylak, Z. (1997). Biokosmiczny ekologiczny polski kalendarz 1997 księżycowy. GAJ Bydgoszcz.
Spieß, H. (1994). Chronobiologische Untersuchungen mit besonderer Berücksichtigung lunarer Rhythmen im biologisch-dynamischen Pflanzenbau. Schriftenreihe: Band 3, Institut für Biologisch-Dynamische Forschung, Darmstadt.
Steiner, R. (1999). Geisteswissenschaftliche Grundlagen zum Gedeihen der Landwirtschaft. Landwirtschaftlicher Kurs. Rudolf Steiner Verlag Dornach/Schweiz.
Thun, M. (1999). Zalecenia na podstawie badań konstelacji. OTYLIA Nakło n/Notecią.